Texti lagins:

--Þessi vefsíða er í vinnslu

Forvitnilegt, varðandi börn, unglinga og fullorðna.

 

Að eignast systkin

 

Að aðlagast foreldrahlutverkinu

 

Auknar lífslíkur fyrirbura.

 

Alvarleg slys vegna kengúruprika

 

Á hvaða aldri fara börn venjulega að sofa í sérherbergi

 

Árlega slasast um 100 börn í innkaupakerrum

 

Barnaherbergið

 

Barna sálfræði málfar

 

Blöðrur geta verið lífshættulegar fyrir smábörn

 

Börn eru að festa skófatnað í rúllustigum

 

Börn og hiti

 

Börn og sorg

 

Börn og tölvufíkn.

 

Downs heilkenni og hjartagallar

 

Einstök börn

 

Eldavélin er hættulegasta tæki heimilisins !

 

Ekki kyngja tyggjói

 

Eru óbeinar reykingar óhollar/hættulegar.

 

Friðhelgi einkalífs

 

Gefðu barni þínu öryggi

 

Getur maður fengið hlaupabólu tvisvar.

 

Göngum með börnunum í skólann

 

Hvað borða börnin? Könnun á mataræði skólabarna.

 

HVAÐ ER FYRIRBURI?

 

Hvað er tákn með tali ?

 

Hvað mikið er nóg?

 

Hvað segja lögin um markaðsetningu gagnvart börnum ?

 

Hvaða ár hafa flest börn fæðst.

 

Hvað verða margir íbúar á jörðinni árið 2050

 

Heilahimnubólga.

 

Hvenær var fyrsti bangsinn framleiddur?

 

Hvers vegna tölum við um 21 barn í eintölu en 22 börn í fleirtölu?

 

Hættur af örbylgjuofnum

 

Kanntu ? - Endurlífgun

 

Kannt þú skyndihjálp?

 

 

.

Mörg tannslys í vatnsrennibrautum

Netið getur verið bæði hollt og hættulegt

Neysla grænmetis og ávaxta

Nokkrar staðreyndir um uppeldismál dætra okkar!

Skólabyrjun 1

Skólabyrjun 2

Skólabyrjun 3

Skólaganga 4

Skólaganga 5

Sofa börn nóg ?

Staðreyndir um fitu

Stjörnur alheimsins.

Til hvers þurfum við að fara í skóla ?

Tveir góðir bæklingar um kynlíf - fyrir foreldra og unglinga

Uppeldismál - Frá föður til dóttur - Unglingsárin

Varnarleysi barnsins sem neytanda

Vissir þú?

Ýmis ákvæði um börn og ungmenni og hagsmuni þeirra

Þegar börn eiga síst skilið

Þroskaskeið barna

Láttu ekki reiðina bitna á saklausum.

Leyfum börnunum að vera með!

Lesheimur - nýtt forrit

Lyklaböndin geta verið varasöm

Loftmengun

Magnesíum, ofbeldi og þunglyndi.

Má skíra börn öllum nöfnum.

Mígreni hjá börnum

 
 
 
 
8 SPURNINGAR sem nauðsinlegt er að spyrja áður en barn er bólusett
 
 
 
 
 
 
 
 

Share on Facebook Deila á Facebook.
Deila á Twitter

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Má skíra börn öllum nöfnum.

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Á Íslandi eru í gildi lög um mannanöfn frá árinu 1996. Í þeim kemur meðal annars fram að skylt er að gefa barni nafn innan sex mánaða frá fæðingu þess. Sé það ekki gert er hægt að leggja 1.000 kr. dagsektir á forsjármenn þangað til barnið hefur fengið nafn.

Samkvæmt lögunum er fullt nafn einstaklings eiginnafn eða -nöfn, millinafn og kenninafn. Eiginnöfn og millinafn geta ekki verið fleiri en þrjú samtals.

Dómsmálaráðherra skipar svonefnda mannanafnanefnd sem hefur meðal annars það verkefni að semja skrá um eiginnöfn og millinöfn sem teljast heimil skv. 5. og 6. grein laga um mannanöfn. Eins og fram kemur á
heimasíðu dómsmálaráðuneytisins gilda þessar meginreglur um eiginnöfn:
  • Nafnið þarf að geta tekið íslenskri eignarfallsendingu eða hafa unnið sér hefð í íslensku máli.
  • Það má ekki brjóta í bága við íslenskt málkerfi.
  • Það skal ritað í samræmi við íslenskar ritvenjur nema hefð sé fyrir öðrum rithætti þess.
  • Það má ekki vera þannig að það geti orðið þeim sem ber það til ama.
  • Stúlku má aðeins gefa kvenmannsnafn og dreng aðeins karlmannsnafn.

Mannanafnanefnd hefur einnig það hlutverk að skera úr ágreiningmálum sem upp koma um nafngjafir og nafnritun.

Svarið við spurningunni hér að ofan er þess vegna að finna í mannanafnaskrá. Hér er
listi yfir öll samþykkt eiginnöfn stúlkna. En þar er meðal annars að finna nöfnin:

  • Atena
  • Eneka
  • Ingimaría
  • Mundheiður
  • Tryggvína
  • Þúfa

Hér er listi yfir samþykkt eiginnöfn drengja. Þar er meðal annars að finna nöfnin:

  • Brynsteinn
  • Fjólmundur
  • Mekkinó
  • Októ
  • Tístran
  • Öndólfur

Einnig er sérstakur listi yfir nöfn sem innihalda 'th' og annar listi yfir öll samþykkt millinöfn.

Að lokum er rétt að birta
lista yfir nöfn sem mannanafnanefnd hefur hafnað. Á þeim lista eru til dæmis eiginnöfnin:

  • Heiðaringi
  • Kosmo
  • Vídó
  • Naomi

og millinöfnin:

  • Finngálkn
  • Zeppelin

Piltar mega þess vegna heita þessum nöfnum og stúlkur þessum nöfnum en strákar og stelpur mega ekki bera þessi nöfn.

Ef forráðamenn ætla að gefa börnum önnur nöfn en er að finna á listunum er þeim bent að hafa samband við mannanafnanefnd, annað hvort í síma 551-5230 eða með því að senda bréf í Pósthólf 7049, 127 Reykjavík. Mannanafnanefnd úrskurðar um lögmæti nafna sem ekki eru í mannanafnaskrá innan fjögurra vikna frá því að beiðni berst.

 

 
Jón Gunnar Þorsteinsson,
bókmenntafræðingur

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hvers vegna tölum við um 21 barn í eintölu en 22 börn í fleirtölu?

 

Eins og bent er á í svari við spurningunni Hvort eru fleiri fullorðnir eða börn í Afríku? þarf að byrja á því að ákveða við hvaða aldur á að miða þegar talað er um börn. Í því svari er miðað við að til barna teljist þeir sem eru 14 ára og yngri en sú aldursviðmiðun er höfð til hliðsjónar á heimasíðu Sameinuðu þjóðanna þegar svokallað framfærsluhlutfall (e. dependency ratio) er reiknað (lesa má meira um framfærsluhlutfall í áðurnefndu svari).

Samkvæmt upplýsingum af heimasíðu
Sameinuðu þjóðanna er áætlað að árið 2005 séu 1.829 milljónir einstaklinga 14 ára eða yngri, eða 28,3% af íbúum jarðar. Ef við viljum hins vegar miða við hærri aldur, til dæmis 18 ár eins og gjarnan er gert á Íslandi, þá eru 2.194 milljónir barna í heiminum sem samsvarar 34% jarðarbúa.

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Hvað verða margir íbúar á jörðinni árið 2050

 

Svokallaðar mannfjöldaspár eða fólksfjöldaspár (e. population projections) eru notaðar til þess að spá fyrir um hversu margir koma til með að lifa á jörðinni í framtíðinni. Slíkar spár eru nauðsynlegar til dæmis til þess að í tíma sé hægt að leita lausna við þeim vandamálum sem fylgja fólksfjölgun, svo sem nýtingu náttúruauðlinda og hvernig mannkynið eigi að hafa í sig og á.

Margar alþjóðastofnanir, svo sem Sameinuðu þjóðirnar og Alþjóðabankinn, hafa sérfræðinga á sínum snærum sem framreikna mannfjöldann í heiminum öllum. Það er þó ekki síður mikilvægt að reyna að átta sig á því hvernig mannkynið muni dreifast um jörðina í framtíðinni. Því eru líka gerðar fólksfjöldaspár fyrir afmörkuð svæði, til dæmis heimsálfur eða þróunarlöndin sem heild.

Staðbundnar stofnanir, eins og til dæmis hagstofur einstakra landa, gera fólksfjöldaspár fyrir viðkomandi land en einnig er gjarnan reynt að spá fyrir um þróun afmarkaðra hópa eða svæða innan landa. Sem dæmi má nefna að skoðað er hver er líkleg þróun meðal þjóðarbrota eða menningarhópa innan sama lands, hvernig fólki muni fjölga eða fækka í mismunandi landshlutum og hvernig aldurssamsetning getur orðið (svo sem hvað gera megi ráð fyrir mörgum undir 15 ára aldri eða yfir 65 ára).

Mannfjöldaspár byggjast á ákveðnum forsendum um frjósemi, það er að segja hversu mörg börn má ætla að hver kona eignist að meðaltali, og dánartíðni þar sem gengið er út frá lengd meðalævi. Ef verið er að skoða minni einingar en jörðina í heild þarf einnig að taka tillit til búferlaflutninga milli landa og jafnvel innan sama lands. Út frá þróun undanfarinna ára er síðan reynt að áætla hvernig frjósemi, dánartíðni og búferlaflutningar muni þróast á næstu árum og áratugum. Þó er erfitt er að gera öruggar mannfjöldaspár langt fram í tímann þar sem smávægilegar breytingar á forsendum geta breytt tölum um framreiknaðan mannfjölda mjög mikið.

Þar sem enginn veit í rauninni hvernig frjósemi og dánartíðni verða í framtíðinni, hafa stofnanir eins og Sameinuðu þjóðirnar brugðið á það ráð að gefa út fleiri en eina mannfjöldaspá þar sem gengið er út frá mismunandi forsendum. Sameinuðu þjóðirnar gefa þannig út fjórar mismundandi útgáfur af fólksfjöldaspá sem byggja á mismunandi forsendum um þróun frjósemi.

Í eftirfarandi töflu má sjá hvernig mismunandi forsendur fyrir þróun frjósemi leiða til mismunandi niðurstaðna (skoða má forsendurnar í hverju tilfelli fyrir sig á heimasíðu
Sameinuðu þjóðanna).
 
Ár Miðgildi
(000)
Há frjósemi
(000)
Lág
frjósemi
(000)
Núverandi
frjósemi
haldist óbreytt
(000)
2000 6.070.581 6.070.581 6.070.581 6.070.581
2025 7.851.455 8.346.838 7.334.237 8.585.639
2050 8.918.724 10.633.442 7.408.573 12.753.513


Ef gengið er út frá miðgildinu þá gerir spá Sameinuðu þjóðanna ráð fyrir því að jarðarbúar verið tæplega 7,8 milljarðar árið 2025 og rúmlega 8,9 milljarðar árið 2050. Það er fjölgun um meira en 2,8 milljarða frá því sem er í dag. Þrátt fyrir það hefur hægst á fólksfjölgun í heiminum á undanförnum árum. Á tímabilinu 1965-1970 fjölgaði jarðarbúum um 2% árlega og er það örasta fjölgun sem mælst hefur. Síðan þá hefur dregið úr árlegri fólksfjölgun og er áætlað að á tímabilinu 2000-2005 fjölgi „aðeins“ um 1,2% árlega. Sérfræðingar gera ráð fyrir því að enn dragi úr fólksfjölgun þegar líður á 21. öldina og um miðja öldina verði árleg fjölgun komin niður í um 0,5% eða svipað því sem hún var snemma á 19. öld.

Ef við skoðum hvernig sérfræðingar gera ráð fyrir að fólksfjöldaþróunin verði í hverri heimsálfu fyrir sig næstu 50 árin og miðum áfram við miðgildi kemur í ljós að gert er ráð fyrir að íbúum fjölgi í öllum heimsálfunum nema Evrópu. Gert er ráð fyrir að Asíubúar einir geti verið tæplega fimm og hálfur milljarður eða jafn margir og allir jarðarbúar voru upp úr 1990.

Heimsálfa 2000
(000)
2025
(000)
2050
(000)
Afríka 793.621
(13,2%)
1.292.085
(16,4%)
1.803.298
(20.2%)
Asía 3.679.737
(60,6%)
4.742.232
(60,7%)
5.222.058
(58,6%)
Mið- og S-Ameríka 520.229
(8,6%)
686.857
(8,7%)
767.685
(8,6%)
N-Ameríka 315.915
(5,2%)
394.312
(5,08%)
447.931
(5,0%)
Evrópa 727.986
(12,0%)
696.036
(8,8%)
631.938
(7,1%)
Eyjaálfa 31.045
(0,5%)
39.933
(0,5%)
45.815
(0,5%)


Eins og taflan sýnir breytast hlutföllin milli heimsálfanna aðeins og á það sérstaklega við um Afríku og Evrópu. Árið 2000 voru Afríkubúar um 13% mannkyns og Evrópubúar um 12% en hálfri öld seinna er gert ráð fyrir því að um 20,2% mannkyns muni búa í Afríku en einungis 7,1% í Evrópu.

Að lokum getum við skoðað hvernig mannfjöldaspá fyrir Ísland lítur út en hana má nálgast á heimasíðu
Hagstofunnar. Þar er reyndar aðeins sýnd spá til ársins 2045 en ekki til 2050 eins og á heimasíðu Sameinuðu þjóðanna. Miðað við þær forsendur sem Hagstofan gefur sér varðandi frjósemi, meðalævi og búferlaflutninga er áætlað að Íslendingar nái því að verða 300.000 árið 2008, verði orðnir 334.762 árið 2025 og 353.416 árið 2045.
 

Hvað munu margir búa á jörðinni árið 2050?“. Vísindavefurinn 19.2.2003.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Störnur alheimsins.

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Enginn veit nákvæmlega hvað stjörnurnar í alheiminum eru margar. Aftur á móti er vitað að fjöldi þeirra er ótrúlega mikill.

Í svarinu
Hvað eru margar stjörnur í geimnum? eftir Sævar Helga Bragason og Tryggva Þorgeirsson kemur fram að gróft áætlað séu stjörnurnar í sýnilegum alheimi 20.000 milljarðar milljarða eða 20.000 trilljónir!

Þær stjörnur sem hægt er að sjá frá jörðinni eru aftur á móti miklu færri. Við bestu aðstæður er hægt að sjá um 6000 stjörnur með berum augum, eins og kemur fram í svarinu
Hversu margar stjörnur getur maður séð á heiðskírri nóttu? eftir Sævar Helga Bragason.

Að lokum er bent á svarið
Hvort eru fleiri, sandkorn jarðar eða stjörnur alheims? eftir JGÞ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Til hvers þurfum við að fara í skóla ?

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Til þess að geta lifað og starfað í samfélagi nútímans er nauðsynlegt að hafa gengið í skóla. Það er hvort tveggja nauðsynlegt einstaklingunum, hverjum í sinni hamingjuleit, og samfélaginu í heild, bæði til að öllum störfum sé sinnt sem þurfa þykir og að virkt lýðræði haldist í landinu.

Lýðræðisþróun
Innifólgin í lýðræðishugsjón Evrópu er hugmyndin um frelsi þegnanna og jafnræði þeirra – hver og einn er frjáls gjörða sinna og allir eiga jafnan hlut að þeim ákvörðunum sem snerta alla landsmenn. Ísland er lýðræðisríki. Við teljum okkur því bæði skylt að hlúa að frelsi einstaklinganna til ákvarðana í því sem þá eina varðar og gera þeim kleift að taka raunverulega þátt í þeirri starfsemi sem varðar samfélagið allt.

Þekkingin gerir menn frjálsa. "Frjáls" maður án menntunar er eins og blindur maður í ókunnu landi. Honum er lítið gagn að því að ráða ferð sinni sjálfur – hann verður af allri fegurðinni í landslaginu og hann gengur sjálfsagt fyrir björg einhvern daginn. Gefðu manninum sjón, göngustaf og kort og hann mun ekki einvörðungu forðast hætturnar heldur getur hann gert hvort heldur sem er, séð fallegu staðina sem merktir hafa verið á kortið og dvalist þar, eða farið fram úr þekkingu þeirra sem á undan fóru, um ókunn lönd, ótroðnar slóðir.

En í lýðræðissamfélaginu er hver maður einnig meðábyrgur fyrir fjöldanum. Hættan er ekki einasta sú að blinda manninum verði gengið fyrir björg heldur að hann taki hina með sér. Til að við getum hegðað okkur skynsamlega í kosningum eða á öðrum vettvangi þar sem við höfum áhrif á þróun samfélagsins alls þurfum við að hafa þekkingu á málum. Grunnmenntun er þar nauðsynleg.

Iðnvæðing
Tækninýjungar hafa leitt af sér gerbreytta starfshætti frá því sem þekktist fyrir hundrað árum. Vélar sinna mestri erfiðisvinnu -- vélar vefa klæði, framleiða gosdrykki og bíla, flytja okkur á milli staða o.s.frv. – menn geta einbeitt sér að öðru en puði og streði.

Fáir þurfa lengur að starfa við nauðþurftaframleiðslu á Íslandi. Aðeins lítill hluti mannaflans fæst við að framleiða matvæli, fatnað og húsnæði. Margir vinna nú við að flytja vörur til, kaupa þær og selja, framleiða afþreyingu og menningu, starfa að vísindum og rannsóknum, auk þess að skipuleggja allt þetta. Menn þurfa að vera færir um að mennta sig til þessara starfa, en það eru þeir ekki án nokkurrar undirstöðumenntunar, s.s. lestrar- og skriftarkunnáttu. Nú starfar einnig hver með öðrum og menn þurfa að geta haft samskipti og samráð um starfsemi sína. Lestur, skrift, reikningur og ýmiss konar undirstöðuþekking önnur er þar nauðsynleg.

Þéttbýlismyndun
Það er stutt síðan flestir Íslendingar bjuggu á bóndabýlum, til sveita. Nú búum við, flest hver, í þéttbýliskjörnum. (Árið 1900 bjuggu enn 80% Íslendinga í sveit, nú rétt um 8%).

Í sveitinni var verkum skipt innan heimila. Verkin sem þurfti að vinna áður fyrr voru tiltölulega fábreytt og helst þau sem foreldrar sjálfir inntu af hendi frá degi til dags. Þau lærðust því heima fyrir. Nú eru verkin sem vinna skal fjölbreyttari, við þrengjum starfssvið okkar frekar og skiptum verkunum enn meir á milli okkar – um allt land og í æ ríkari mæli um allan heim Og hvort tveggja virðist opnast um leið, þörfin á að einhverjir sérhæfi sig í kennslu, því það sem kennt skal er annað en foreldrarnir hafa fyrir stafni, og möguleikinn á slíkri sérhæfingu, í nábýlinu.

Í stað þess að hvert foreldri noti hálfan daginn til að kenna börnunum það sem þau þurfa að læra, hálfan daginn til að undirbúa kennsluna og vinni á nóttunni, hefur þessu kerfi verið komið á, að ákveðnir einstaklingar taki að sér kennarastörf og kenni um það bil 20 barna hópum í einu. Þetta er skólakerfið. Þá fá foreldrarnir sofið, samfélagið virkar og börnin geta lært.

Skyldan sjálf
Börn eru ekki sjálfráða, skv. lögum. Foreldrar mega skylda þau til þátttöku í starfsemi sem þykir börnunum til góða. En börn eiga líka rétt og skyldur út fyrir fjölskylduna. Menntun þykir nógu mikilvæg bæði börnunum sjálfum og samfélaginu til að börnin skuli njóta hennar, hvernig sem þeim eða foreldrum líkar. Sú skylda er tvíhliða: Börnunum er skylt að læra (skólaskylda) en okkur er líka skylt að kenna þeim (fræðsluskylda).

 

Heilahimnubólga.

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

  • Getur heilahimnubólga komið aftur eftir að maður hefur fengið hana einu sinni?
  • Ef heilahimnubólga er ekki smitandi, hvernig fær maður hana þá?

Heilahimnubólga er eins og nafnið ber með sér bólga í himnum sem umlykja heilann. Orsakir bólgunnar geta verið margar en oftast er um að ræða sýkingu af völdum veiru eða bakteríu. Heilahimnubólga af völdum veiru er algengari en heilahimnubólga af völdum bakteríu en er jafnframt ekki eins alvarleg og þarfnast yfirleitt ekki meðferðar. Heilahimnubólga af völdum bakteríu er hins vegar yfirleitt mjög alvarleg og án meðferðar deyja langflestir.



Þar sem heilahimnubólga er oftast vegna sýkingar þá getur sýkillinn smitast milli einstaklinga en hættan á smiti er mismunandi mikil, allt eftir því hver sýkillinn er. Algengasta orsök alvarlegrar heilahimnubólgu hér á landi er baktería sem nefnist meningókokkur og getur hún smitast nokkuð auðveldlega milli manna. Því er í dag ráðlagt að gefa þeim sem umgangast náið sjúkling sem fengið hefur heilahimnubólgu af völdum meningókokks sýklalyf til uppræta bakteríuna eða bólusetja viðkomandi.

Líkur á því að einstaklingur sem fengið hefur heilahimnubólgu fái hana aftur af völdum sama sýkils eru litlar. Undantekningin á því eru þó ung börn sem oft mynda ekki verndandi mótefni eftir eina sýkingu og geta því sýkst aftur.

Lesa má nánar um heilahimnubólgu í tveimur greinum sama höfundar á
Doktor.is: Heilahimnubólga og Bólusetning gegn meningókokkum C á Íslandi. Einnig má benda á grein Haraldar Briem á sama vef: Heilahimnubólga og blóðsýking af völdum meningókokka bakteríu.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hvenær var fyrsti bangsinn framleiddur?

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Bangsinn er leikfang barna og ekki er hægt að svara með fullri vissu hvaða leikföng börn hafi haft á öllum tímum hvar í heiminum sem er. Leikföng á borð við gæludýr eru menningarbundin og lýsa ríkjandi viðhorfum til umhverfisins. Þannig hygg ég að almennt hafi eftirlíking rándýra sem gátu verið manninum hættuleg, eins og björninn óneitanlega var, ekki þótt heppileg leikföng fyrir börn á öldum áður. Eftir að byssu- og veiðitækni mannsins batnaði, varð vopnaður maður hins vegar margfalt hættulegri rándýrunum en rándýrin manninum. Þrátt fyrir þessi breyttu valdahlutföll rándýra og manna breyttist afstaða mannsins til rándýranna lengi vel lítið, þau voru miskunnarlaust veidd og var mörgum útrýmt víða.

Það er eiginlega ekki fyrr en á 20. öldinni að menn fara að gera sér grein fyrir því að þessi gamla og á sínum tíma skiljanlega afstaða til rándýra var orðin skaðleg og raunar ómannúðleg; síðast en ekki síst ógnaði hún fjölbreytni dýraríkisins. Farið var að friða rándýr og eru þau nú flest friðuð, til dæmis öll bjarndýr. Þessi nýja afstaða getur þó einnig gengið út í öfgar, samanber söguna af sænsku pólförunum sem nú í vor hittu soltinn ísbjörn á förnum vegi; ísbjörninn sá hér eðlilega vænlega máltíð í vændum enda eru ísbirnir sennilega eina rándýrið sem aldrei hefur öðlast arfborna reynslu af manninum hættulega. Svíarnir neyddust til að skjóta ísbjörninn lífi sínu til bjargar. Þetta olli miklu fjarðafoki heima í Svíþjóð og skoðanakönnun leiddi í ljós að meirihluti Svía vildi láta lögsækja pólfarana fyrir ísbjarnardrápið. Þetta er aðeins eitt dæmi af mörgum um ruglinginn í umræðunni. Menn áður fyrr óttuðust öll rándýr; nú á að telja rándýr gæludýr og bestu vini mannsins. Hvalavinir brjótast að næturþeli inn í höfrungabúr í bandarískum dýragörðum til að ræða við þessi hágáfuðu dýr og finnast yfirleitt dauðir að morgni.

En þetta var útúrdúr þó að hann veki kannski til umhugsunar. Spurt er um bangsann. Afstaða til bjarndýra, einkum bjarndýrsunga, breyttist stórlega í upphafi þessarar aldar. Þá var uppi maður að nafni Theodor Roosevelt (1858-1919) sem var forseti Bandaríkjanna 1901-1909. Theódór þessi var meðal annars frægur veiðimaður og fór í sérstakar ferðir til Afríku til að skjóta þar ljón 1911 og 1913. Hann sérhæfði sig sem sagt í rándýradrápum og skaut margan björninn í Norður-Ameríku. Hann var frægur og sérstæður persónuleiki og slúðurfréttamenn þess tíma eltu hann hvert fótmál, honum til ánægju. Eitt sinn stóð hann frammi fyrir bjarndýrsunga, miðaði á hann byssu næstum því af eðlishvöt en horfði um leið í stór og óttaslegin augu ungans. Hann lagði byssuna til hliðar og sagði: "Látum bjarndýrsungann í friði." Af því að maðurinn var stórtækur beitti hann sér fyrir því að friðun bjarndýrsunga gilti um fleiri veiðimenn en sig.

Fréttamenn komu sögunni um bjarndýrsungann fyrir á forsíðum blaða og nú var þessi gamli skotmaður bjarndýra orðinn sérstakur verndari þeirra. Bjarndýrsungar hlutu nafnið "Teddy bears", en Teddy var gælunafn Theódórs Roosevelts. Ekki leið á löngu uns leikfangaframleiðendur fóru að búa til eftirlíkingar af "Teddy bears". Þessi leikföng urðu fljótt afar vinsæl, svo vinsæl að nafnið yfirfærðist á þessar nýju tuskudúkkur. Dúkkur í líki bjarnarunga höfðu þann kost að vera ókynbundnar og nú gátu litlir drengir líka fengið dúkkur til að hafa hjá sér í rúminu um nætur. Vinsældir bangsans eins og "Teddy bear" heitir á íslensku urðu miklar og ekki er séð fyrir endann á þeim vinsældum ennþá.
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Eru óbeinar reykingar óhollar/hættulegar.

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Vísindavefurinn hefur fengið fjölmargar spurningar um óbeinar reykingar. Meðal þeirra eru:
  • Er hættulegt að anda að sér lofti frá reykingamanni?
  • Eru óbeinar reykingar jafn hættulegar og beinar reykingar?
  • Hvað getur gerst ef foreldrar reykja með börnin fyrir framan sig? Getur það spillt heilsu barnanna og hver er hættan?
  • Er jafn hættulegt að vera á skemmtistöðum og anda ofan í sig tóbaksreyk og reykja?
  • Er búið að sanna að óbeinar reykingar valdi lungnakrabbameini?
  • Hvaða sjúkdómar geta fylgt óbeinum reykingum?
  • Börn sem eiga foreldra sem reykja heima hjá sér anda náttúrulega óvart að sér reyknum. Er það hættulegt fyrir þau eða bara fyrir aðilann sem reykir?
  • Hver eru áhrif reykinga á barn þegar það er enn í maganum og móðir þess reykir?

Aðrir spyrjendur eru: Klara Sif (1991), Ívar Örn Baldursson (1991), Sigríður Rún Steinarsdóttir, Þóra Eggertsdóttir (1991), Þorbergur Ólafsson, Kjartan Pétursson, Dagný Eva, Bryndís Þorsteinsdóttir (1993) og Kristín Kolka Bjarnadóttir (1994).


Óbeinar reykingar (e. passive smoking, involuntary smoking) er það þegar einstaklingur andar að sér lofti sem mengað er tóbaksreyk. Sá sem verður fyrir óbeinum reykingum andar að sér sömu efnum og sá sem reykir. Áður en við skoðum hvaða afleiðingar óbeinar reykingar geta haft er rétt að fjalla lítillega um tóbaksreyk.

Í tóbaksreyk eru nokkur þúsund efni og efnasambönd. Uppruni þeirra er margvíslegur: tóbaksjurtin sjálf, efni notuð við ræktun hennar (til dæmis skordýraeitursleifar), efni notuð við vinnslu plöntunnar (til dæmis klórsambönd) og efni notuð til að auka fíknaráhrif nikótíns (til dæmis
ammóníak). Fjölmörg þessara efna og efnasambanda eru hættuleg heilsu manna, þar á meðal tugir krabbameinsvalda. Lesa má nánar um þetta í svari Öldu Ásgeirsdóttur við spurningunni Hvaða hættulegu efni eru í sígarettum?

Þegar sígaretta eða annað tóbak brennur verða til tvær tegundir reykjar, annars vegar reykurinn sem reykingamenn sjúga að sér, kallaður meginreykur (e. main stream smoke), og hins vegar reykurinn sem myndast þegar tóbakið brennur sjálft, hliðarreykur (e. side stream smoke). Reykurinn, sem reykingamenn sjúga að sér, verður til við tiltölulega fullkominn bruna (600-800°C) og inniheldur minna af skaðlegum efnum fyrir vikið. Reykurinn, sem myndast þegar tóbakið brennur sjálft, myndast hins vegar við ófullkominn bruna (um 350°C) og inniheldur því meira af skaðlegum efnum. Meirihluti hverrar sígarettu (og annars tóbaks) brennur upp án sogs og myndar hættulegri reykinn (hliðarreykinn). Reykmengun, sem myndast þar sem reykt er innanhúss, til dæmis á veitinga- og skemmtistöðum, verður því að stærri hluta til úr hinum hættulegri hliðarreyk.
 
 

Andrúmsloft á veitinga- og skemmtistöðum er gjarnan tóbaksmengað.


Rúm hálf öld er síðan fyrstu sannanir um heilsuskaðleg áhrif reykinga komu fram og hefur það margoft verið staðfest síðan. Áratugir eru liðnir síðan menn gerðu sér grein fyrir því að reykingar þungaðra kvenna hafa skaðleg áhrif á fóstur. Styttra er síðan vísbendingar komu fram um heilsuskaða hjá þeim sem ekki reykja sjálfir en búa við tóbaksreykmengað andrúmsloft á heimili eða í vinnu. Fjöldi rannsókna hefur sýnt að óbeinar reykingar geta auk ýmiss konar óþæginda og vanlíðunar valdið mörgum sömu sjúkdómum og hljótast af því að reykja.

Óþægindi í augum, nefi og öndunarfærum eru algengustu og best staðfestu heilsufarsáhrif óbeinna reykinga. Sýnt hefur verið fram á að tóbaksreykur og þau efni og efnasambönd sem hann inniheldur, hafa áhrif á starfsemi bifhára í öndunarvegi og draga úr hreinsun slíms og óhreininda, meðal annars reykagna úr öndunarvegi og lungum. Þetta getur valdið því að þeir sem verða fyrir óbeinum reykingum reglulega eigi frekar á hættu að fá langvinn öndunarfæraeinkenni, svo sem hósta, slímuppgang og mæði. Einnig hefur verið sýnt fram á að þeir sem verða fyrir tóbaksreyk heima eða í vinnunni eru í 40-60% meiri hættu á að fá astma en þeir sem ekki verða fyrir tóbaksreyk. Fólk, sem er með astma, fær ekki aðeins alvarlegri astmaköst ef það verður fyrir tóbaksreyk heldur líður því almennt verr og þarf oftar að leggjast inn á sjúkrahús.

International Agency for Research on Cancer (IARC) hefur skoðað allar stærri rannsóknir þar sem könnuð voru tengsl milli óbeinna reykinga og lungnakrabbameins. Þessi sérfræðingahópur komst að þeirri niðurstöðu að óbeinar reykingar geti aukið hættu á lungnakrabbameini um 20-30%. Tengsl eru milli þess magns reykjar sem einstaklingur verður fyrir og hættu á lungnakrabbameini, rétt eins og hjá reykingamönnum. Einnig benda rannsóknarniðurstöður til þess að óbeinar reykingar geti aukið hættuna á legháls- og brjóstakrabbameini.

Margar rannsóknir hafa sýnt að óbeinar reykingar auka hættuna á
hjarta- og æðasjúkdómum hjá þeim sem búa við reykingar heima eða í vinnunni. Þessar rannsóknir benda til þess að ef einstaklingur sem reykir ekki á maka sem reykir eða vinnur í reykmettuðu umhverfi aukist hættan á að þessi einstaklingur fái hjartaáfall um 25-30%. Ekki er línulegt samband milli reykjarmagns og áhrifa á hjarta- og æðakerfi eins og þegar lungnakrabbamein hlýst af tóbaksreyk. Sérfræðingar hafa komist að því að aðeins lítið magn reykjar þarf til að hafa áhrif á storknun blóðs og myndun blóðtappa en langtímaáhrif koma fram í æðakölkun. Allt eru þetta áhættuþættir hjarta- og æðasjúkdóma.

Nokkuð er um að rannsóknir sýni tengsl milli óbeinna reykinga og
heilablóðfalls. Í ljós hefur komið að fólk, sem varð reglulega fyrir óbeinum reykingum, var í tvöfalt meiri hættu á heilablóðfalli en þeir sem urðu ekki fyrir óbeinum reykingum.
 
 

Börn eru mjög viðkvæm fyrir óbeinum reykingum.


Börn eru sérstaklega viðkvæm fyrir óbeinum reykingum. Tóbaksreykur minnkar lungnavirkni þeirra og þau verða viðkvæmari fyrir sýkingum í öndunarfærum, svo sem lungnabólgu, berkjubólgu og
eyrnabólgu. Óbeinar reykingar hafa jafnframt verið tengdar minni vexti lungna (lungun verða ekki eins stór og í jafnöldrum sem búa ekki við reyk heima við). Einnig valda óbeinar reykingar einkennum eins og hósta og blístri í öndunarfærum. Börn reykingafólks fá líka oftar astma en börn þeirra sem reykja ekki og auka óbeinar reykingar fjölda og alvarleika astmakastanna. Í Bretlandi er áætlað að um 17.000 börn undir 5 ára aldri séu lögð inn á sjúkrahús á ári hverju vegna heilsubrests sem rekja má til óbeinna reykinga.

Ófædd börn verða fyrir óbeinum reykingum ef móðir þeirra reykir eða ef reykt er í kringum þungaða móður. Lítil fæðingarþyngd og fyrirburafæðing er algengari ef móðirin hefur orðið fyrir óbeinum reykingum á meðgöngu og hættan eykst eftir því sem óbeinu reykingarnar eru meiri og tíðari. Einnig hefur verið bent á að
vöggudauði sé algengari ef barn verður fyrir óbeinum reykingum.

Þetta svar er hluti af lengri greinargerð um áhrif óbeinna reykinga sem unnin var á vegum
Lýðheilsustöðvar og birt hér með góðfúslegu leyfi hennar. Með því að smella hér má sjá greinargerðina í heild sinni auk ítarlegrar heimildaskrár.

Á Vísindavefnum er að finna fleiri svör um reykingar, til dæmis:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Getur maður fengið hlaupabólu tvisvar.

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Hér er svarað spurningunum:
  • Fá allir krakkar hlaupabólu?
  • Hvernig er hægt að koma í veg fyrir of mikinn kláða þegar fólk fær hlaupabólu?

Það er ekki víst að allir krakkar fái hlaupabólu, en margir fá hana þar sem hlaupabóla er mjög smitandi sjúkdómur sem berst fyrst og fremst á milli barna. Hlaupabóla orsakast af veiru (varicella-zoster) sem sem berst á milli fólks með úðasmiti eða með beinni snertingu, til dæmis snertingu við sprungnar blöðrur. Einstaklingur getur smitað aðra allt að þremur dögum áður en hann fær sjálfur útbrot og er smitandi þar til allar bólur hafa sprungið og þornað upp. Veiran er til staðar í vessanum sem er inni í bólunum og því getur einstaklingur smitað meðan einhver vessi er enn til staðar. Meðgöngutími sjúkdómsins, það er að segja sá tími sem líður frá því að einstaklingur smitast þar til hann fer að fá einkenni, í þessu tilviki bólur, vessafylltar blöðrur og sár, er 10-21 dagur.

Einkenni hlaupabólu eru meðal annars slappleiki og hiti sem geta komið áður en bólur myndast. Útbrot, sem valda kláða, myndast fyrst á búk og í andliti en berast síðan í hársvörð, handleggi og fætur. Þau geta einnig borist yfir á slímhúðir og kynfæri. Til að byrja með eru útbrotin litlar rauðar bólur sem verða að blöðrum á nokkrum klukkutímum. Blöðrurnar verða síðan að sárum á 1-2 dögum, það myndast hrúður og þær þorna upp. Nýjar blöðrur geta myndast eftir 3-6 daga. Það er mjög mismunandi hversu margar blöðrur hver einstaklingur fær. Börn verða yfirleitt lítið veik á meðan fullorðnir geta orðið mjög veikir.

 

Útbrotin sem fylgja hlaupabólu byrja sem litlir rauðir blettir, verða síðan að vökvafylltum blöðrum og loks sárum sem þorna upp.


Einstaklingur er smitandi þangað til að allar blöðrur eru orðnar að sárum og nýjar eru hættar að myndast. Halda skal smituðum einstaklingi heima við. Gæta verður hreinlætis ef komið er við blöðrurnar eða svæðin í kring og ráðlegt að þvo sér vel um hendur. Börn klóra gjarnan í blöðrurnar og geta því borið smit.

Batahorfur eru afar góðar og yfirleitt stafar engin hætta af sjúkdómnum. Hlaupabóla varir í 7-10 daga hjá börnum en lengur hjá fullorðnum. Fullorðnir fá oftar fylgikvilla en börn, en þeir eru hins vegar mjög sjaldgæfir.

Meðferð við hlaupabólu felst í því að draga úr einkennum. Hægt er að lina kláða með köldum bakstri. Hiti og sviti auka á kláðann og því getur verið gott að vera í svölu umhverfi og sturta eða bað geta slegið á kláðann. Sinkáburður, púður og áburður sem inniheldur menthol og mentholspritt eru dæmi um efni sem gott er að bera á útvortis og draga úr kláðanum til skamms tíma. Notkun þeirra getur þó valdið sviða í stutta stund.

Ef kláðinn truflar svefn er hægt að gefa kláðastillandi lyf, en þau geta haft sljóvgandi áhrif. Hægt er að meðhöndla sjúkdóminn hjá heilbrigðum einstaklingi með lyfjum. Þeir sem eru í áhættuhópi, svo sem þungaðar konur sem ekki hafa fengið hlaupabólu og einstaklingar með veiklað ónæmiskerfi, geta fengið mótefni gegn sjúkdómnum. Í sumum löndum er bólusett gegn veirunni, en það er ekki gert hér á landi.

Sá sem hefur einu sinni fengið hlaupabólu fær hana aldrei aftur. Hins vegar getur veiran síðar valdið sjúkdómi sem heitir ristill (herpes zoster). Einstaklingur með ristil getur smitað aðra af hlaupabólu. Til þess að fræðast meira um ónæmi (þar með talið ástæðu þess að fólk fær hlaupabólu aðeins einu sinni) er gott að lesa svar Þuríðar Þorbjarnardóttur við spurningunni
Hvernig vinnur ónæmiskerfið?
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hvaða ár hafa flest börn fæðst.

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Á vef Hagstofunnar má sjá að árið 1960 fæddust 4.916 lifandi börn á Íslandi og er það fjölmennasti árgangur Íslandssögunnar, að minnsta kosti til þessa. Næstflest fæddust árið á undan eða 4.837.

Talsverðar sveiflur eru í barnsfæðingum en þeim hefur heldur fækkað undanfarin ár. Árið 2003 fæddust 4.142 lifandi börn á Íslandi. Árið 1990 fæddust 4.768 lifandi börn og er það mesti fjöldi sem fæðst hefur á einu ári síðan á sjöunda áratug síðustu aldar. Það skýrir líka að í lok ársins 2003 voru 4.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hvað er tákn með tali ?

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

 

Sálarfræði  

  •  

  • Tákn með tali er tjáskiptaaðferð sem notuð er til málörvunar og tjáskipta fyrir heyrandi fólk (aðallega börn) með málþroskaröskun.

    Tákn með tali byggir á líkamstjáningu og notkun tákna sem eru bæði náttúruleg og tilbúin. Táknin eru ávallt notuð samhliða tali og líkjast sum þeirra táknum úr táknmáli heyrnarlausra. Tákn með tali byggir á eðlilegu talmáli þar sem aðeins lykilorð hverrar setningar eru táknuð og hrynjandi málsins er gerður skýrari með táknunum. Þegar tákn með tali eru notuð er stefnt að tali hjá barninu.

    Það er margt sem mælir með táknum með tali.

  • Táknin eru einföld og myndræn og byggja á látbragði sem er öllum eiginlegt. Börn eiga auðveldara með að læra það sem þau sjá en það sem þau heyra. Með því að tákna lykilhugtök setningarinnar er börnunum gefin „vísbending“ um hvað verið er að tala um.

     

  • Táknanotkun dregur úr talhraða þeirra sem tala við börnin. Setningarnar verða styttri og hnitmiðaðri. Táknanotkun stuðlar því að skýrara tali.

     

  • Táknanotkun stuðlar einnig að því að barn og viðmælandi séu í augnsambandi. Gott augnsamband er mikilvægt til að barnið nemi málið, hvort sem það eru orð eða tákn.

     

  • Mörgum börnum veitist auðveldara að mynda tákn en að tala. Útfærsla talhljóða er flókið ferli. Auðveldara er fyrir marga með málþroskafrávik að hreyfa hendurnar á ákveðinn hátt en að segja skiljanleg orð.

     

  • Táknin gefa börnunum möguleika til tjáskipta, oft löngu áður en þau læra að tala. Að ná valdi yfir hreyfingum sínum og samhæfingu þeirra er undanfari þess að ná valdi yfir talfærunum.

     

  • Talið tekur oftast við af táknunum smám saman. Eftir því sem talgetan eykst minnkar þörfin fyrir táknin. Það er alltaf eðlilegra að tjá sig með tali, ef maður skilst, en að tala með táknum.

 

 

Jóna G. Ingólfsdóttir. „Hvað er tákn með tali?“. Vísindavefurinn 19.9.2002. http://visindavefur.hi.is/?id=2721. (Skoðað 25.8.2006).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Friðhelgi einkalífs

 

- Réttur barna til friðhelgi einkalífs -

- Réttur barna til trúnaðar af hálfu opinberra starfsmanna -

Samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, Barnasáttmálanum, er barn skilgreint, sem einstaklingur, yngri en 18 ára. Barnasáttmálinn viðurkennir börn sem sjálfstæða einstaklinga með eigin réttindi óháð réttindum fullorðinna.

Á Íslandi fara foreldrar eða forsjáraðilar með forsjá barns þar til það hefur náð 18 ára aldri, sbr. ákvæði 28. gr. nýrra barnalaga. Í þessari lagagrein er jafnframt mælt svo fyrir, að foreldrum beri að hafa samráð við barn sitt áður en málefnum þess er ráðið til lykta eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til. Skal afstaða barns fá aukið vægi eftir því sem barnið eldist og þroskast. Í lögunum er hins vegar ekki kveðið á um rétt barna til friðhelgi einkalífs.

Til umboðsmanns barna hefur talsvert verið leitað eftir svörum við spurningunni, hver sé réttur barna til friðhelgi einkalífs? Börn hafa spurt um rétt sinn og einnig hafa opinberir starfsmenn, svo sem hjúkrunarfólk og kennarar, spurt um rétt sinn til trúnaðar við börn án vitundar foreldra og hve langt þeir geti gengið í þeim efnum.

Með skírskotun til þessa þótti umboðsmanni ástæða til að spyrja: Hver er réttur barns til friðhelgi einkalífs, að lögum, þ.m.t. réttur þess til trúnaðarsamskipta við opinbera starsmenn? Í þessu sambandi hafði umboðsmaður í huga ákvæði 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins þar sem segir: Allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu og svohljóðandi ákvæði í 16. gr. Barnasáttmálans: Eigi má láta barn sæta gerræðislegum eða ólögmætum afskiptum af einkalífi þess, fjölskyldu, heimili eða bréfum, né ólögmætri árás á sæmd þess eða mannorð. - Barn á rétt á vernd laganna fyrir slíkum afskiptum og árásum.

Í framhaldinu ákvað umboðsmaður barna, Þórhildur Líndal, að fá Ragnheiði Thorlacius lögfræðing til að gera athugun á því, hvort réttur barns til friðhelgi einkalífs, innan fjölskyldu sem utan, og réttur barns til trúnaðar af hálfu starfsmanna ríkis og sveitarfélaga sé nægilega tryggður í íslenskri löggjöf. Ennfremur óskaði hún eftir tillögum til úrbóta ef ástæða væri til.

Skýrslan er nú komin út og má nálgast hana á skrifstofu umboðsmanns barna að Laugavegi 13, 2. hæð eða panta hana beint hér á heimasíðunni, en pöntunareyðublað má finna undir liðnum

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Leyfum börnunum að vera með!

 

Höfundur: Sveinn Hjörtur   

07 May, 2006

 

 

Nokkrar hugmyndir til að leyfa börnunum að taka þátt í leik og starfi með okkur!

 

 

1. ,,Ég skal mála allan heiminn, elsku mamma.” – Næst þegar þú málar utanhúss er tilvalið að láta barnið fá vatn í fötu og málningarpensil til að “mála” með þér. Þegar barnið málar t.d. gangstéttina sést litabreyting á stéttinni þegar vatnið er “málað” á og þannig er eins og barnið sé að mála með pabba!

2. Áttu hjólbörur? Börnum finnst mjög gaman að sitja í hjólbörum og láta pabba eða mömmu aka sér um garðinn heima. Gættu samt að fara ekki hratt og að fara ykkur ekki á voða!

3. Þegar farið er í fjöruferð eða gengið niður að vatni er um að gera að kenna hvernig fleyta eigi kerlingar og velja réttu steinanna til þess. Ekkert eins gaman.

4. Áttu tjald? Börnum finnst mjög gaman að leika sér í tjaldi. Ef þið getið þá skaltu fara í tjaldferðalag a.m.k. einu sinni á sumri. Það þarf stundum ekki að fara lengra en út í garð hjá ykkur.

5. Ertu að þrífa bílinn? – Leyfðu barninu að vera með þér. Láttu það fá tusku eða gamla uppvöskunarburstann og þrífa felgurnar. Það er líka hægt að fá barnið til að þrífa hjólið sitt. Leyfðu barninu að taka þátt á sem mestan hátt.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Að eignast systkin

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Minnispunktar fyrir foreldra og aðra uppalendur.
Börn sem alast upp við ástríka leiðsögn, aga og hafa lært að deila með öðrum eru líkleg til að þróa með sér jákvæða, sterka sjálfsmynd sem hjálpar þeim að  komast til manns og þykja vænt um og njóta systkina sinna alla ævi. Með góðum undirbúningi fyrir komu nýbura geta foreldrar ýtt undir jákvæða reynslu eldra barns. Það stuðlar að betri tengslamyndun á milli systkina og jákvæðri hegðun eldra systkinis í garð nýja barnsins og minnkar líkur á afbrýðisemi.

 

Afbrýðisemi er eðlileg tilfinning sem flestir, bæði börn og fullorðnir, finna fyrir einhvern tíma á ævinni. Hún er varnarviðbragð sem kemur fram þegar óvissa ríkir um tilfinningar annarra í eigin garð, t.d. þegar barn þarf að deila ást og athygli foreldra sinna með nýju systkini.

 

 

Hvernig birtist afbrýðisemi gagnvart nýju systkini?
Algengt er að breyting verði á hegðun eldra barns við fæðingu systkinis. Slíkar breytingar eru oftast tímabundnar en geta líka orðið langvarandi. Þar skipta fjölskylda barnsins, aldur þess og persónuleiki máli. Yngstu börnin hafa óskýra sjálfsmynd og eru mjög háð ást og umhyggju foreldra sinna. Þau eiga mjög erfitt með að deila þeim með öðrum. Eldri börn hafa hins vegar skýrari sjálfsmynd og sjálfstæðari vilja en eru samt mjög háð foreldrum sínum og lítið tilefni þarf til að ógna öryggi þeirra.
Breytt hegðun getur beinst að nýfædda barninu, foreldrum, vinum eða að barninu sjálfu. Hegðunin getur komið fram sem reiði, í orðum eða gjörðum, óróleiki, depurð, einangrun eða árásargirni. Barnið getur fundið fyrir höfnunartilfinningu og hefur meiri þörf fyrir athygli. Afturhvarf getur orðið í þroska. Barnið getur sýnt aukinn þroska og sjálfstæði í hegðun.


Á meðgöngu- Að segja frá.

Það fer eftir aldri barna hversu fljótt og hve nákvæmlega þeim er sagt frá því að von sé á nýju barni. Eldra barni er sagt frá því um leið og öðrum í fjölskyldunni, en yngra barni síðar, þegar nær dregur fæðingunni. Gagnlegt getur reynst að lesa bækur með barninu, sem fjalla um það að eignast systkin og sýna barninu myndir af því sjálfu frá því það var lítið. Barnið okkar. Mikilvægt er að fullvissa barnið um tilfinningar ykkar í garð þess og að þær muni ekki breytast: Að væntanlegt barn verði „okkar barn“.

Breytingar.
Ef breyta þarf daglegum háttum barns (s.s. skipta um herbergi, rúm, hætta með snuð eða bleiu eða læra að borða sjálft og klæða sig sjálft) er betra að gera það snemma á meðgöngunni svo það fái að venjast breytingunum í ró og næði og tengi það ekki komu nýja barnsins.

Undirbúningur.
 

Leyfið barninu að taka þátt í undirbúningi að komu nýburans t.d. með því að velja og hafa til föt á barnið, undirbúa vöggu/rúm og þess háttar.

 

 


Eftir fæðinguna-Fyrstu kynni.
Þegar eldra barn hittir systkin sitt í fyrsta sinn, getur það verið viðkvæmt fyrir því ef nýburinn er í fangi móðurinnar eða jafnvel á brjósti.

Að koma heim.
Leyfið eldra barni að koma með til að sækja nýburann svo öll fjölskyldan geti komið saman heim.

Ættingjar og vinir.
Það mætti undirbúa ættingja og vini svo eldra barni sé sýnd athygli þegar nýfædda barnið er heimsótt.

Daglegar venjur.
Halda ætti áfram daglegum venjum eldra barns eins og að sækja leikskóla og tómstundaiðkun t.d. íþróttir, tónlist eða hitta vini.

Athygli.
Þegar börnin þurfa athygli samtímis getur nýburinn beðið í stutta stund á meðan eldri börnum er sinnt.

Skilningur.
Hægt er að stuðla að jákvæðu systkinasambandi með því að kenna þeim eldri að lesa í hegðun nýburans og skilja viðbrögð hans. Gott er að færa í orð ”sjáðu, nú er hann að horfa á þig” eða ”nú grætur hún, því hún þarf nýja bleiu” til að auka skilning þeirra á hegðun nýburans.

 

 

Hlutverk.
Gefið eldra barni tækifæri til að hjálpa til við umönnun nýburans svo sem við böðun, sækja bleiu eða snuð eða hugga barnið. Einnig gæti eldra barn hjálpað til við að opna þá pakka sem litla barninu eru færðir og tekið þátt í að sýna gestum litla systkin sitt. Munið að hrósa barninu.

Samvera.
Gefið eldra barninu ákveðinn tíma einu, ýmist með mömmu eða pabba til að gera eitthvað sem barnið hefur gaman af. Það geta verið mikil viðbrigði fyrir eldra barnið að deila athygli.

Aðlögun.
Til að styrkja barnið í systkinahlutverkinu getur verið gott að það eigi mynd af sér með nýja systkininu til að sýna t.d. á leikskólanum. Ýmsir hlutverkaleikir t.d. mömmuleikur með dúkku geta hjálpað.

 

Afturhvarf í þroska.

Algengt er að eldri systkin sýni afturhvarf í þroska sem svörun við breyttum aðstæðum á heimili og geta foreldrar búist við því hvenær sem er eftir komu nýburans. Börnin byrja þá gjarnan að tala barnamál, vilja fá snuð o.s.frv.  Óþarfi er að hafa áhyggjur af breyttri hegðun barnsins því hún er oftast tímabundin.


Forðist refsingar.
Forðist refsingar og ávítur, það ýtir undir tilfinningu barnsins um að það hafi hegðað sér illa eða að ykkur þyki ekki vænt um það.

Að vera eldri og þroskaðri.
Hrósið og hvetjið barnið til jákvæðrar hegðunar og minnið það á kosti þess að vera eldra og þroskaðra.

Að eiga systkin.
Sýnið barninu ást og umhyggju og segið því hversu heppið litla barnið er að eiga svona yndislegan bróður eða systur.

Ættingjar og vinir.
Gott er að hvetja ættingja og vini til þess að sýna eldra systkininu sérstaka athygli á þessu tímabili.

Að heiman.
Hafið í huga að sé eldra systkinið í dagvistun eða á leikskóla, getur það sýnt sömu hegðun þar. Dagmæður/leikskólakennarar geta hjálpað  eldra  systkininu að vinna með þessar breytingar.

Þolinmæði.
Reynið að vera þolinmóð. Munið að eldri systkin geta átt erfitt með að átta sig á af hverju ákveðin hegðun eins og að nota pela/snuð og bleiu er í lagi fyrir litla barnið, en ekki það sjálft.

 

Uppeldi og afbrýðisemiAfbrýðisemi er eðlileg!
Hafið í huga að afbrýðisemi er eðlileg tilfinning. Kennið börnunum og hvetjið þau til að tala um tilfinningar sínar eins og gleði, leiða, depurð, reiði eða sorg og sýnið þeim skilning.

Systkinatengsl.
Góð systkinatengsl eru grunnur að vellíðan og vænlegum þroskaskilyrðum fyrir börn. Systkinatengsl eru einstök tilfinningaleg tengsl sem vara alla lífstíð. Bræður og systur geta verið uppspretta félagsskapar, hjálpar og tilfinningalegs stuðnings og eldri systkin taka jafnvel að sér hlutverk gæsluaðila, kennara eða fyrirmyndar. Í samskiptum við hvort annað geta systkini því öðlast félagslega og vistmunalega færni sem stuðlar að meiri og heilbrigðari félagsþroska.

Samanburður.
Varist að gera upp á milli barna eða bera þau saman á neikvæðan hátt. Slíkt getur aukið sundurlyndi í fjölskyldu og valdið ójafnvægi og vanlíðan innan hennar.

Samskipti.
Leitist við að leiðbeina börnunum á jákvæðan hátt í stað þess að ávíta þau fyrir neikvæða/slæma hegðun. Komi upp rifrildi eða ósætti á milli systkina ættu þau að fá tækifæri til að útkljá málin sín á milli. Foreldrar ættu að forðast að skerast í leikinn, nema ef til slagsmála kemur eða ef þau beita ofbeldi. Ekki er hægt að ætlast til að systkini leiki sér alltaf saman í sátt og samlyndi, en hægt er að dreifa athygli þeirra með því að láta þau hafa sitt hvort verkefnið að fást við, á sama tíma. 

Ást og umhyggja.
Börn sem alast upp við ást og umhyggju og læra að deila með öðrum eru líklegri til að öðlast gott sjálfstraust og hafa ánægju af systkinum sínum ævilangt.

 

Aðstoð.
Mikilvægt er að bregðast við þegar barn sýnir vanlíðan í tengslum við að eignast systkini þar sem neikvæðar tilfinningar geta annars fylgt viðkomandi til fullorðinsára. 

Sjálfsagt er að leita til heilsugæslunnar varðandi úrræði eða ráðgjöf. Starfsmenn heilsugæslunnar búa að áralangri reynslu og góðu samstarfi við aðra fagaðila í umönnun barna s.s. skóla/leikskóla, sálfræðinga og félagsþjónustu.

Greinin er fengin af vef Heilsugæslunnar í Reykjavík www.heilsugaeslan.is

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Uppeldismál - Frá föður til dóttur - Unglingsárin

 

Höfundur: Sveinn Hjörtur   

03 February, 2006

 

Fyrir suma feður er það kvíðinn einn eftir að unglingsárin skelli á dóttur sinni, en það þarf ekki að vera svo erfitt að upplifa þessi ár ef við gerum okkur grein fyrir nokkrum hlutum sem við verðum að sætta okkur við. Hér koma nokkur atriði sem hjálpa okkur feðrum vonandi að ná betra sambandi við dætur okkar.

 

 

Þú verður að sætta þig við það að litla stelpan þín sem alltaf var svo þæg og góð mun fara frá þér einn daginn! En engar áhyggjur því hún kemur aftur!

Unglingsstúlkur geta verið fleiri klukkustundir í herberginu sínu að gera “bara eitthvað!” Engin karlmaður hefur fundið út hvers vegna og er þetta sem ráðgáta fyrir karlmenn. Það getur verið nokkur skipti, reyndar í mörg skipti að hún viti ekki alltaf hvað hún vill. Það er þá okkar verk að komast að því og auðvelda fyrir þeim.

Þegar dóttir þín byrjar að tala um tilfinningar og kynlíf við þig máttu ekki fara hjá þér eða verða vandræðalegur. Hún sýnir þér traust með því að ræða það við þig.

Mundu að tíðarandinn breytist og stelpur læra líka karate, Judó, eða Fótbolta. Stelpur ætla sér líka að verða forstjórar og ná frama í lífinu. Ekki draga úr henni á neinn hátt, sama hvað þér finnst!

Gefðu þér tíma að hlusta á tónlist dóttur þinnar og spurðu út í tónlistina. Mundu að mamma þín og pabbi fussuðu yfir Wham, Duran Duran og Boy George var stórskrítin í þeirra augum.

Vertu óhræddur að tala við hana um ástina, kynlíf, eiturlyf og áfengi, rómantík, og  virðingu milli kynjanna. Talaðu við hana um kvíða og það að vera óörugg og tilfinninganæm sé eðlilegt en gott að ræða um til að geta lagfært það. Það gæti verið að þú sért á réttum tíma og réttum stað – fyrir hana?

Það er nokkuð öruggt að hún eigi eftir að koma til þín og segja þér að henni þyki mamma sín ömurleg og leiðinleg! Kenndu henni að bera virðingu fyrir foreldrum sínum. Vertu rólegur en samt ákveðinn. Það þýðir ekki að leysa málið með látum.

Mundu að segja henni frá því að það sé ekki aðalmálið að ganga í merkjavörufatnaði, heldur frekar að geta gengið í nýjum fatnaði reglulega því sumir geta það ekki! Mundu að hún á ekki að dæma fólk eftir því.

Heimalærdóminn þarftu að nálgast með nærgætni og bjóðast til þess ef hún vill að þú hjálpir henni? Jafnvel fyrir prófin… Þú mannst sjálfur hvað þetta gat verið pínlegt!

Bekkjapartý eru oft yfir veturinn. Láttu hana vita að þú treystir henni og það eigi að vera gagnkvæmt. Fáðu upplýsingar um hvar partýið verður haldið-ekki það að þú ætlir að fara heldur til öryggis!

Reyndu að fá hana til að þiggja það að þú keyrir hana og vinkonur hennar í partýið. Ef hana vantar að komast heim, vertu þá tilbúinn að ná í þær þó það verði seint. Það er betra að þú sjáir um þetta og sért öruggur, en einhver annar sjái um þetta og þú óöruggur!

Stelpur skrækja þegar þær sjá sætan strák, ljóta mynd, sjá eitthvað flott, eða bara að þær eru ánægðar. Ekki láta þér bregða…

Ef hún kemur heim reið og sár, skaltu tala við hana strax. Gefðu þér tíma og hlustaðu á hana. Því lengur sem þú hlustar því meira kemstu að hvað er að og henni líður kannski betur.

Mikilvægt er að hún geri sér grein fyrir að Rapparar í MTV séu ekki fyrirmynd af karlmönnum eða einhverjar glansmyndir frá Hollywood. Virðing gagnvart konum á að vera mikilvæg hjá karlmönnum alveg eins og hjá konum. Það er auðvelt fyrir hana að halda að svona “MTV-Líf” sé rosa flott og eigi bara að vera svona! Vertu með þessa hluti á hreinu!

Ef þú ert með almanak út í bílskúr af beru kvennfólki skaltu henda því. Þú ert að sýna konum vanvirðingu. Hvernig ætlar þú að útskýra það fyrir dóttur þinni að það sé í lagi að hafa klámefni í skúrnum hjá þér? Hentu því frekar í ruslið… Vertu líka óhræddur að láta skoðun þína í ljós ef þú ferð með bílinn í viðgerð og sérð svona almanak á áberandi stað. Ef það lagast ekki þá ferðu bara annað með bílinn!

Einu sinni í viku skaltu fara út og leika þér með henni. Já, kannski skrítið með ungling en taktu Frispídiskinn með eða fótboltann. Þið gætuð líka farið í körfubolta eða stuttan göngutúr. Þetta er ómetanleg stund fyrir þig og hana líka!

Vertu með góðar vírus-varnir í tölvunni hennar og vertu með það á hreinu að hún gefi ekki upp nafn, bankanúmer, kennitölu, heimilisfang eða aðrar persónulegar upplýsingar á spjallrásum eða annan hátt á netinu. Fáðu hana til að láta þig vita ef einhver er að biðja um þannig upplýsingar.


Internetið á sín góðu svæði en líka svörtu svæðin og þau eru stórhættuleg!

Stelpur geta verið djarfar í klæðaburði í dag. Ef þú ert ósáttur við það hvernig hún klæðir sig skaltu hiklaust segja henni það og biðja hana að lagfæra það strax. Vertu ákveðinn og kurteis. Reyndu sem fyrst að útskýra fyrir henni hvers vegna þú vildir að hún skipti um föt. Ekki gera það í “hita leiksins” þvi hún hlustar ekkert á þig. Daginn eftir er ágætt.

 

Að lokum! Mundu það að hún er dóttir þín og þú átt að elska hana og virða. Alist hún upp við elsku og kærleik, sýnir hún öðrum það - þar á með foreldrum sínum!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Nokkrar staðreyndir um uppeldismál dætra okkar!

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

 

 

 Fimm lykil atriði í byrjun:

 1. Vertu alltaf þátttakandi í lífi dóttur þinnar
 2. Berðu virðingu fyrir móður hennar
 3. Notaðu hverja stund sem þú getur með henni
 4. Biddu fyrir henni á hverjum degi
 5. Vertu fyrirmynd hennar í allt og öllu

*Við feðurnir verðum að viðurkenna það að dætur okkar bræða okkur hvenær sem þær vilja. Það er  alveg sama hvað við ætlum okkur að vera ákveðnir í að aga þær til, þá bræða þær okkur þegar þeim hentar!

 

Verum hluti af lífi þeirra strax í fæðingu, ekki seinna!

-Þegar þú kemur heim úr vinnunni skaltu spyrja hana hvernig dagurinn hafi verið hjá henni. Leiktu þér með henni stutta  stund. Gefðu henni hluta af deginum þínum.  Taktu utan um hana og segðu að þú elskir hana. Þú ert að kenna henni að elska aðra manneskju og eitt það mikilvægasta í lífunu – um kærleikan!

-Leyfðu henni að vera þátttakandi í lífi þínu. Td. þegar þú rakar þig skaltu leyfa henni að setja sápuna framan í þig. Ef hún vill setja sápu framan í sig skaltu leyfa henni það. Hún metur það mikils að fá að vera með þér og í lífi þínu. Sama hvað þú gerir skaltu hafa hana í huga. Börn eru svo fljót að þroskast og áður en þú veist er hún farinn.

-Þegar hún bablar barnamál sem þú skilur ekkert, skaltu svara henni, “já, já…elskan mín”, áður en þú veist verður erfiðara  að segja “já,já”, þegar hún er orðin eldri!

-Ef mamma hennar sýnir henni hvernig á að baka smákökur, skalt þú kenna henni að finna felustaðinn og “smakka”.

-Vertu undir það búinn að horfa á barnaefni með henni mörgum sinnum. Áður en þú veist ertu farinn að vita betur en flestir aðrir hver Svampur Sveinsson er, Bambi, Gosi, Afi á Stöð tvö, Birta og Bárður, Brummi, Bubbi Byggir, Snjóbörnin, Öskubuska, Bambi og fl. aðilar sem þú verður sérfróður í. Ekki láta þér bregða þó þú sönglir lagið með “Bubba byggir”.

-Eitt sem er mikilvægt og fremri alls þess sem hér kemur, það er að gera aldrei grín að dóttur þinni eða börnum. Það er bara þannig! Aldrei!!

-Gerðu þér grein fyrir því að hún mótar líf þitt, um leið og þú mótar hennar!

-Eitt sem ég hef orðið var við og þykir skemmtilegt, er það þegar dóttir mín fer út með okkur þá vill hún taka ýmislegt með sér. Stelpur eru svona. Vertu því tilbúinn að þurfa taka með: kisubókina, Línudúkkuna, litla-barnið og fullt af öðru dóti. Þó  svo einhver horfi á þig og þér finnist þetta einkennilegt skaltu samt leyfa henni þetta. Hún er bara að hugsa um “börnin” sín!

-Mundu það að stelpur geta gert allt það sem strákar geta líka. Við eigum flínkar stelpur í handbolta og fótbolta. Hvettu  hana til dáða og láttu hana vita það fljótlega að hún er ekkert siðri en strákar.

-Lestu fyrir hana sögur, ljóð og fl. eins oft og þú getur. Það kemur svo að því að hún les fyrir þig.

-Taktu þátt í kaffiboði hjá henni. Td. er hægt að nota litlar kexkökur (Tomma og Jenna kex) og svo er um að gera að leika með og muna að segja; “já, takk” og “nei, takk”, “þakka þér fyrir”, “Takk fyrir mig”, o.sv.frv. Þú ert að gera frábæra hluti  með þessu og um leið að kenna henni kurteisi. Svo er þetta líka gaman…

-Að fara í veiðiferð með dóttur þína er góð hugmynd. Smyrjið nesti og leyfðu henni að taka þátt í því. Þegar þið komið á  veiðistaðinn á henni eftir að þykja ormarnir ógeðslegir og eflaust mun hún vorkenna þeim, en hún á eftir að þykja mjög  gaman að draga inn fisk sem hún hefur veitt alveg sjálf.

-Takmarkaðu sjónvarpsáhorf hennar. Nema þú viljir að Sápuóperur og Star Trek verði fyrirmynd hennar og ali hana upp?

-Á konudaginn skaltu líka gefa dóttur þinni kort, blóm og/eða gjöf. Hún er líka kona! Þú kennir henni og ert að sýna frábæra fyrirmynd sem faðir og jafningi milli kvenna og karla. Mundu að dóttir þín á eftir að sækja um starf einhversstaðar og kannski verða hafnað-bara af því að hún er kona!

-Farðu í óvænta ferð með hana. Sýndu henni hvar strætó á “heima”, gefðu öndunum brauð, sýndu henni skipin og bátana á höfninni.

-Spurðu hana hvernig dagur hennar hafi verið, alltaf! Hún virðir það og lærir það að þér þykir vænt um hana og ert forvitinn um líf hennar.

-Geymdu leyndarmálin hjá þér einum sem hún segir þér. Þannig lærir hún að treysta karlmönnum.

-Mundu að þú ert fyrsti karlmaðurinn í lífi hennar. Hún lærir allt af þér og vill að allir strákar séu eins og pabbi!

-Kenndu henni Ólsen-Ólsen. Mundu að áttan er breytingarspil!

-Ekki láta þér bregða að hún hringi kannski í þig um miðja nótt þegar hún ætlar að sofa hjá vinkonu sinni og biðji þig að sækja sig. Það að hún sakni þín er yndislegt. Reyndu samt að fá hana til að vera um kyrrt. Syngdu fyrir hana uppáhaldslagið ykkar eða hennar… Segðu henni sögur, td. þegar þú og mamma hennar hittust fyrst!

-Kenndu henni hvenær og hvers vegna á að hringja í 1-1-2. Börn þurfa að vita um Neyðarlínuna. Þú getur líka sýnt henni heimasíðu Neyðarlínunnar sem er www.112.is

 

 

 

-Vertu þátttakandi í skólalífi hennar hvort sem það sé leikskólinn eða grunnskólinn. Farðu á foreldrafundi, taktu þátt í foreldrastarfinu. Fylgstu með hvað er að gerast í skólanum. Margir skólar hafa heimasíður og nemendur og bekkir halda úti skemmtilegum heimasíðum.

-Kenndu henni á tölvu. Vertu þér út um gamla tölvu sem er með teikniforriti, ritvinnslu og fl. Hún á eftir að nota tölvur mikið á ævinni-alveg eins og þú ert að gera!

-Þegar þú flettir Morgunblaðinu eða Fréttablaðinu skaltu leyfa henni að skoða með þér. Segðu henni að þetta séu fréttir frá heiminum og það sem er að gerast út í heimi. Dagblöð eru og verða alltaf hluti af menningu okkar. Vertu sá fyrsti sem kennir henni það.

-Vertu snemma í því að fræða hana um skaðsemi eiturlyfja og áfengis. Þú vilt EKKI að einhver annar verði fyrri til að ræða þessi mál við hana. Vertu ófeiminn en vel undirbúinn. Lögreglan í Reykjavík er með mjög góða og einfalda fræðslu fyrir foreldra á  www.logreglan.is

-Stund með börnunum fyrir svefninn.  Að lesa góða sögu með börnunum fyrir svefninn er dýrmæt stund og úr góðri sögu
getur orðið gott spjall um lífið og tilveruna.  Fara með stutta bæn áður en börnin eru knúsuð góða nótt.


pabbar.is

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Barna sálfræði málfar

 


Heimtilbúin og auðskilin orð gera meira skaða en gagn þegar börn þurfa að þroska málhæfni sína. Bandarísk rannsókn sýnir að sé talað við börn á einfölduðu máli þróa þau ekki málskilning. Séu börnin hins vegar látin venjast flóknu máli fullorðinna verður málþroski þeirra meiri og það auðveldar þeim að læra fög t.d. á borð við stærðfræði.
Vísindamennirnir benda á að það mál sem börnin heyra hafi meiri þýðingu varðandi málþroskann en “félagslegar erfðir”. Þannig geta börn með lítinn málþroska, öðlast góðan skilning á málinu ef kennarinn þeirra talar við þau á máli fullorðinna.
(4. tbl. 2003)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Mígreni hjá börnum

 

Flestir þekkja eitthvað til mígrenis,

en ekki allir vita að þessi sjúkdómur getur líka komið fram hjá börnum. Barnamígreni lýsir sér þó oft á annan hátt en hjá fullorðnum og því er ekki alltaf auðvelt að átta sig á að um mígreni geti verið að ræða. Mígreni er talið stafa af því að æðar í höfðinu víkka skyndilega út og valda þannig miklum höfuðverk og öðrum einkennum. Hjá unglingum og fullorðnum kemur mígreni aðallega fram í öðrum helmingi höfuðsins og lýsir sér oftast sem sterkur og púlserandi höfuðverkur. Yfirleitt fylgir ljósfælni og ógleði. Sumir upplifa s.k. áru áður rétt áður en þeir fá mígrenikast, en hún getur verið þannig að þeir sjá ljósneista, fá svimatilfinningu, upplifa doða eða sting í útlim eða andliti o.fl.

Talið er að um 10% barna undir 15 ára aldri þjáist af mígreni. Þetta hlutfall gæti verið hærra þar sem oft er erfitt að greina mígreni hjá þessum aldurshóp. Norskar niðurstöður sýna að um 3% smábarna þjáist af mígreni og þetta hlutfall fari smám saman vaxandi með aldrinum og hjá 15 ára unglingum séu um 6-10% sem hafa mígreni. Sem betur fer vex þetta oft af börnunum, þó frekar af drengjum. Hjá fullorðnum eru konur í meirihluta þeirra sem hafa mígreni, en hjá börnum eru fleiri drengir sem hafa þennan sjúkdóm heldur en stúlkur. Mígreni getur komið aftur á fullorðinsárunum þó það hafi horfið á tímabili.

Ein helsta ástæða þess að erfitt er að greina mígreni hjá börnum er eflaust sú að þau eiga oft erfitt með að lýsa hvernig verk þau eru með og hvar hann er staðsettur. Börn hafa heldur ekki endilega þessi týpísku einkenni mígrenis. Þau hafa mun oftar jafnari höfuðverk, þ.e. ekki öðru megin höfuðsins, og einnig þurfa þau ekki endilega að hafa þann púlserandi höfuðverk sem flestir fullorðir mígrenissjúklingar þekkja. Lengd mígrenikastanna er einnig styttri hjá börnum og magaverkur er mjög algengur fylgifiskur barnamígrenis. Barnið verður fölt og slappt, og oft fylgir ógleði og jafnvel uppköst, svimi og almenn vanlíðan. Ljósfælni og lágur þröskuldur fyrir hávaða er einnig algengt. Börnin leita því yfirleitt í dimmt og rólegt umhverfi þegar þau fá mígrenikast. Önnur einkenni geta verið m.a. þorstatilfinning, tíð og mikil þvaglát, niðurgangur og svitaköst. Hjá sumum börnum er magaverkur eina einkenni mígrenisins og þá er stundum talað um magamígreni. Börn upplifa sjaldnar áru en fullorðnir og ef þau upplifa hana getur hún verið ansi ógnvekjandi þar sem þau skilja ekki hvað er að gerast. Ekki sjaldan er einkennum mígrenis ruglað saman við venjulega pest, en ef foreldrar upplifa að þetta gerist aftur og aftur hjá börnum sínum með vissu millibili er alveg ástæða að leita til læknis og láta athuga með mígreni.

Svefn er besta meðalið við mígreniköstum hjá börnum.Verkjalyf geta einnig hjálpað þegar barnið fær kast. Hefðbundin mígrenilyf eru oft ekki ætluð börnum vegna mögulegra aukaverkana og/eða lítillar þekkingar um áhrif þeirra fyrir þennan aldurshóp, en í einstaka slæmum tilfellum getur slík lyfjameðferð þó átt við. Einnig það hreinlega mjög mikilvægt fyrir börn að fá greningu og fá þannig skýringu á höfuðverkjunum og fullvissu um að þetta sé ekki hættulegt þó það sé óþægilegt. Sálarplástur virkar oft vel fyrri börn og þá er mikilvægt fyrir mömmu og pabba að geta útskýrt að þetta sé ekki hættulegt og að þetta líði hjá, leyfa barninu að vera í ró og jafna sig.

Besta og mikilvægasta meðferðin gegn mígreni er að reyna að fyrirbyggja köstin. Þegar nánar er að gáð er oft hægt að finna ákveðnar aðstæður sem frekar ýta undir mígrenikast. Foreldrar geta t.d. haldið dagbók um hvernig aðstæðurnar eru þegar köstin koma hjá barninu og reynt að sjá hvort eitthvað samhengi sjáist. Algengt er að stress, svefnleysi, óreglulegar máltíðir, vissar fæðutegundir, sterkt ljós eða hávaði, hiti eða kuldi og áreynsla komi mígrenikasti af stað. Þetta getur auðvitað verið misjafnt frá barni til barns. Ef foreldrar finna út að ákveðnar aðstæður koma frekar mígrenikasti af stað hjá barni þeirra er langbesta mígrenimeðalið að reyna að koma í veg fyrir að þær aðstæður skapist. Regla á svefni og máltíðum og halda blóðsykrinum sem stöðugustum er mjög mikilvægt hjá mígrenibörnum. Reglulegar slökunaræfingar, hæfileg hreyfing og reyna að minnka stress í daglegu umhverfi barnsin getur einnig gefið góða raun.

Maður skyldi ætíð vera á varðbergi ef barn fær höfuðverk, þar sem hann getur einnig verið tákn um alvarlegri sjúkdóma, s.s. heilahimnubólgu. Ef höfuðverknum t.d. fylgir hiti, hnakkastífleiki, barnið verður sljótt eða meðvitunarlítið og/eða fær húðblæðingar ber ætíð að hafa strax samband við lækni. Einnig skal fylgjast vel með ef höfuðverkurinn er orsök höfuðhöggs. Í einstaka tilvikum getur höfuðverkur einnig verið merki um æxli í höfði. Langoftast er þó höfuðverkur barna af saklausum ástæðum og oftast er einfaldlega um að ræða hefðbundinn spennuhöfuðverk, eða höfuðverk tengdan flensu, kvefi, eða öðrum umgangspestum. En mjög slæma og/eða endurtekna höfuðverki ber ætíð að láta athuga hjá lækni.

Heimildir
http://www.helsenytt.no/artikler/migrene_hos_barn.htm
http://www.headachecare.com/hachildren.cfm
http://www.migraine-facts.com/html/children.php3

Lilja Sigurðardóttir 5. febrúar 2004

 

 

 

 


 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Börn og sorg

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Ekki tjaldar sorgin til einnar nætur

 

 

·         Kaj Munk sagði að barnið væri mjög einmana í sorg sinni. Það getur ekki leitað til annarra barna því þau skilja ef til vill ekki og vilja bara leika sér og ekki til fullorðinna því þeir tilheyra öðrum heimi.

·         Aukin þekking á tilfinninga- og vitsmunalífi barna og þroskaferli þeirra hefur breytt sýn okkar á börnum og hvernig þau skilja umheiminn.

·         Mikilvægt fyrir þá sem annast börn að hafa góða þekkingu á aðstæðum.

·         Einstaklingar þrátt fyrir allt margbreytilegir og hver öðrum ólíkir. Það þarf að passa sig að stimpla engin viðbrögð sem óeðlileg þegar áföll dynja yfir.

 

UNDIRBÚNINGUR FYRIR DAUÐANN

 

1. Er hægt að búa börn undir dauðann?

-         Dauðinn fyrrum.

-         Dauðinn nú á dögum.

-         Börn fyrrum.

-         Börn nú á dögum.

-         Ljóð, sögur, ævintýri, leikir o.fl.

·         Sigurður segir að það að tala við börn um dauðann sé að tala við þau um lífið.

·         Hlátur og grátur eru skyld fyrirbæri.

·         Þegar verið er að velja lesefni fyrir börn þarf að passa að þau fái innsýn í sem flestar hliðar lífsins, þ.á.m. í dauðann og óttann. Í ævintýrum og þjóðsögum gefast mörg tækifæri til að ræða um dauðann og hentar þannig lesefni jafnvel betur heldur en sosíalraunsæar sögur.

·         Með því að horfast í augu við ótta og dauða í gegnum lesefni eða myndefni fá börn tækifæri til að vinna gegn ótta sínum.

·         Við megum ekki leggja of mikla áherslu á t.d. dauðann og fræða börn of ítarlega um hann en við megum heldur ekki flýja dauðann og forðast að ræða um hann.

·         Búa þarf börn undir það að dauðinn sé hluti af lífsferlinu.

 

2. Spurningar barna um dauðann

·         Ef börnin vilja spyrja um dauðann þá á að svara þeim og hinir fullorðnu verða að gefa börnum ærleg svör.

·         Ekki ætti að nota “veigrunarorð” – börn misskilja orð eins og að “fara”, “sofa” o.s.frv því þeir sem fara koma vanalega aftur, þeir sem sofna vakna vanalega aftur.

 

 

 

3. Dauðinn kemur samt alltaf í opna skjöldu

·         Við getum samt leitast við að ala börnin okkar þannig upp að þau viti hvernig sé gott að bregðast við þegar eitthvað gerist.

 

4. Hverjir eiga að styðja barnið?

·         Á að kalla til sérfræðinga til að styðja barnið?

-         Sigurður vill meina að það eigi ekki að gera, þeir sem standa barninu næst eigi að veita barninu stuðning.

 

5. Dauðinn og trúin

·         Versin:      Legg ég nú bæði líf og önd.

Vaktu minn Jesú, vaktu í mér.

·         Hver tekur við mér þegar ég dey og hvað tekur þá við?

-         Bæði börn og fullorðnir velta þessu fyrir sér en enginn getur sagt hvað gerist.

 

6. Þroskaskeiðin – Þekking hjálpar

·         Leikskólaaldur 2-7 ára:

-         Líf = Hreyfing.

-         Dauði = Kyrrstaða.

-         Hringrás árstíðanna.

-         Dauðinn tengdur elli og sjúkleika.

-         Dauðinn er afturkallanlegur, skyldur því að fara og koma aftur.

-         Hvert fór hann/hún? – Hvenær kemur hann/hún aftur?

-         Magísk hugsun – börn telja sig næstum geta stjórnað heiminum með hugsun sinni og þau halda stundum að þau hafi verið valdurinn að andláti einhvers.

-         Trúarlegar túlkanir (háðir uppeldi).

-         Í gröfinni / hjá Guði.

-         Dauðaleikir – ekkert óeðlilegt að börn leiki svona leiki og mikilvægt að þau fái að leika þá að vild. Fullorðnir mega ekki vera viðkvæmir og stoppa dauðaleikina.

·         Breytingar verða um 6 – 7 ára aldur

·         Skólabarnið 7 – 11/12 ára:

-         Hlutbundin hugsun.

-         Dauðinn er endanlegur.

-         Spurningarnar hlutbundnar: hvar og hvernig.

-         Munur á sjónvarpi og raunveruleikanum. Hætta er samt á að þau verði veruleikafirrt og hætti að taka dauðann alvarlega.

-         Framan af er dauðinn fyrst og fremst tengdur ellinni en síðan nálgast hugsunin barnið sjálft.

-         Aðgreining líkama og sálar.

-         Dauðaótti (ca. 10 ára).

-         Dauðaleikir og áhættuleikir (sérstaklega þá strákar).

-         Mikilvægt að börn hafi aðgang að fullorðnum til að geta rætt um dauðann.

-         Margir týna barnatrúnni því enginn getur gefið svör við hæfi.

·        Unglingurinn

-         Tími breytinga og umróts.

-         Leit að sjálfsmynd.

-         Einsemd. Unglingurinn þjáist oft af sjálfsvorkunnsemi.

-         Dauðinn er oft gerður hálfrómantískur.

-         Uppreisnin.

-         Dauðaóttinn.

-         Tilfinningaleg afstaða.

-         Sýn hins fullorðna (án reynslu hins fullorðna).

 

7. Kreppa og þroski

·        Kreppur gefa tækifæri til þroska en það skiptir líka máli hvernig við tökumst á við þær.

 

Samkvæmt Fowler er mikilvægt á hverju þroskaskeiði að hafa aðgang að einstaklingum sem geta og þora að takast á við ýmis mál með börnunum.

 

 

ÞEGAR YFIR DYNUR

 

Hvað þarf þegar dauðinn ber að dyrum?

·        Stóran faðm.

·        Hlýtt hjarta.

·        Opin eyru.

·        Lítill munnur. Syrgjandi þarfnast ekki predikunar eða billegra lausna.

 

Barn, sem verður fyrir því að missa einhvern nákominn, þráir öryggi og þarf að finna að það eigi athvarf hjá einhverjum.

 

1.    Hver á að segja barninu frá missi?

-         Sá sem stendur barninu næst.

-         Hvernig bar dauðinn að? Var langur aðdragandi? Kom hann óvænt?

o        Það á að leyfa börnum að fylgjast með þó aðdragandinn sé langur, ekki “hlífa” börnunum allt þangað til sá veiki deyr. Það dregur ekki úr kvöl barnsins að láta dauðann koma óvænt þó hinn látni hafi verið veikur lengi, það eykur frekar á sársauka barnins.

-         Gott að einhver fái það hlutverk að sinna barninu sérstaklega og vera alltaf til staðar fyrir það.

2.    Viðbrögð

-         Háð gerð barnsins og aldri. Engir tveir einstaklingar eru eins.

-         Tengslunum við látna.

-         Aðdragandanum.

-         Munum að börn eru líka fólk og þau geta brugðist við á mismunandi hátt.

-         Dæmi um viðbrögð:

o        Áfall, doði.

o        Afneitun.

o        Spurningar.

o        Andmæli.

o        Lítt sýnileg framanaf. Mikilvægt er að finna út hvað er að gerast í huga barns sem sýnir engin viðbrögð – ekki neyða barnið til að tjá sig en heldur ekki láta það alveg afskiptalaust.

-         Ofangreind viðbrögð geta átt bæði við börn og fullorðna. Þetta eru ekki óeðlileg viðbrögð nema ef þau festast í sessi og viðhaldast í langan tíma.

 

Algeng sorgarviðbrögð barna:

·        Kvíði.

·        Svefntruflanir.

-         Ef barnið vill hafa ljós í herberginu sínu eða fá að koma upp í rúm foreldranna eftir áfall þá er betra að láta þetta eftir barninu og eru þá meiri líkur á að þau jafni sig fyrr.

·        Leiði og söknuður.

-         Barnið vill t.d. fá að vera eitt og í friði og endilega leyfa því að vera eitt – fylgjast samt vel með því að það hátterni festist ekki í langan tíma.

·        Afturhvarf til fyrri þroskastiga

-         Barnið fer kannski aftur að pissa í rúmið, ná í snuðið sitt, tala barnamál o.s.frv. Ekki taka á þessu með aðfinnslum og skömmum heldur sýna skilning og svigrúm og s.s. ætti barnið að halda áfram á sinni leið. Þetta er ekki sjúklegt ástand og lítil hætta á að það festist alfarið í sessi.

·        Reiði eða annað atferli sem kallar á athygli.

-         Þau viðbrögð sem einna erfiðast er að eiga við. Sérstaklega ef reiðin beinist gegn hinum látna.

-         Sjálfsásakanir eru mjög algengar, jafnvel hjá fullorðnu fólki. Ekki gera lítið úr þessum tilfinningum heldur hjálpa barninu að fá útrás.

·        Sektarkennd og sjálfsásakanir.

·        Erfiðleikar í skóla.

-         Mjög eðlilegt. Gefum barninu svigrúm, jafnvel heilan vetur.

·        Líkamleg einkenni.

-         Margir vilja frekar tala um sorgarvinnu heldur en sorgarferli. Síðara orðið bendir til að sorginni ljúki en það fyrra getur táknað vinnu sem stendur yfir alla ævina.

-         “Guð gefi þér mörg eyru til að tala í.”

-         Ekki segja syrgjandanum að segja skilið við hinn látna, ekki þagga niður grát syrgjandans, ekki predika yfir honum.

-         Látum börn (eða annað fólk) aldrei afneita tilfinningum.

-         Ef barnið ákveður að deila tilfinningum sínum með okkur verðum við að leggja allt annað strax til hliðar og hlusta vel.

-         Ekki vera hrædd við snertingar.

 

Viðbrögð við missi geta komið fram við ýmsar aðstæður

·        Aðskilnaður frá foreldrum

·        Skilnaður foreldra

·        (Stöðugir) flutningar

·        Viðskilnaður við vini

·        Einelti

·        Vímuefnavandi foreldra

·        Ofbeldi (andlegt, líkamlegt, kynferðislegt)

·        Einelti

·        Líkamstjón

·        Atvinnuleysi foreldra

·        Fæðing systkina (ótti við minni athygli)

·        Breytingar á líkamsímynd (t.d. þroskabreytingar, slys)

 

3.    Að kveðja (virða óskir barnsins)

-         Við dánarbeð (blóm, bréf, myndir).

-         Kistulagning, útför.

o        Börn, m.a.s. mjög ung börn, eiga að fá að koma í kistulagningu.

o        Við jarðarfarir er gott að veita börnum hlutverk, t.d. halda á blómum.

-         Greftrun.

 

4.    Þarfir barnanna

-         Að vera tekinn með.

-         Hreinskilni.

o        Ekki fara í neinn feluleik með dauðann.

o        Það á að segja börnum allan sannleikann, þó hann sé sár. Barnið gæti orðið gífurlega sárt þegar það kemst að því að það hafi verið leynt einhverju.

-         Umhyggja, umönnun, að eiga sér athvarf.

-         Leyfi til neikvæðra viðbragða.

-         Leyfi til að vera eitt.

-         Öryggi og traust.

Ný tengsl

·        Sýnið börnunum tillitsemi.

·        Hjálpið þeim að varðveita minninguna um þann sem þau misstu.

·        Þegar ný tengsl myndast, t.d. við fósturforeldri, þarf að gera börnunum ljóst að elska til eins þarf ekki að ýta burtu elsku til annars.

·        Ef báðir aðilar í nýju sambandi eru með börn á framfæri, krefst undirbúningur nýs hjúskapar alúðar og nærfærni. Börnin þurfa að fá tíma til að kynnast og sætta sig hvert við annað.

·        Nýi aðilinn ætti að hvetja barnið til að segja sér frá hinum látna og láta það sýna sér myndir. Þannig sýnir hann barninu að hann sé ekki kominn til að taka pláss hins látna.

·        Taka þarf meira tillit til barnanna en fjárhagsins – hinir fullorðnu eru að hugsa um peningamálin, selja og kaupa saman hús og gleyma þá oft barninu sem er að sætta sig við nýtt líf.

 

 

UNDIRBÚNINGUR KENNARANS

 

·        Að ræða um dauðann er krefjandi og nærgöngult viðfangsefni, bæði fyrir nemendur og kennara. Þegar kennari þarf að takast á við efni sem snertir tilfinningar og lífsviðhorf, skiptir máli að hann hafi gert sér grein fyrir eigin viðhorfum og tilfinningum. Eftirfarandi atriði geta hugsanlega verið til hjálpar.

-         Gerðu þér grein fyrir eigin tilfinningum og viðhorfum til dauðans. Það er eðlilegt að kvíða því að takast á við þetta efni. Við erum hér að fást við leyndardóm sem lætur ekkert okkar ósnortið.

 

·        Við fjölmörgum spurningum sem varða þetta efni fást engin endanleg svör.

 

·        Mikilvægt er því að gera sér grein fyrir:

-         hvaða spurningum er raunverulega hægt að svara.

-         við hvaða spurningum fást aðeins svör byggð á tiltekinni trú eða lífsskoðun.

-         við hvaða spurningum fást engin svör.

 

·        Svara þarf lífsskoðanaspurningum heiðarlega og hreinskilnislega samkvæmt lífsviðhorfum okkar. Við sem erum að fást við annarra manna börn þurfum samt að kynna okkur hvaða lífsskoðanir uppalandinn hefur og getum þurft að gefa svör gegn okkar sannfæringu til að virða lífsskoðanir uppalandans.

 

·        Góð hugmynd að halda fund með foreldrum ef eitthvað kemur upp á til að fá hugmyndir foreldra um dauðann og viðbrögð við honum. Á slíkum fundi er einnig hægt að komast að hvaða lífsskoðanir foreldrarnir hafa varðandi dauðann.

SKÓLINN

Ef nemandi deyr:

·        Mikilvægt að mynda áfallaráð sem tekur á málum þegar nemandi deyr.

 

·        Gagnaöflun er mikilvæg til að geta brugðist sem best við.

 

·        Vera með “áfallapakka” tilbúinn

-         hvað eigi að segja.

-         hvað eigi að gera.

-         hvernig eigi að vera gagnvart foreldrum.

-         verkefni í tengslum við dauðann.

 

·        Er skólinn í góðu sambandi við kirkju eða prest? Er gott samstarf þar á milli?

 

·        Leyfa nemendum með reynslu að miðla til hinna.

 

·        Veita nemendum sem bestar upplýsingar.

 

·        Engar vitlausar spurningar til, bara vitlaus svör!

 

·        Láta nemendur tjá sig

-         Hvar varstu þegar þú fréttir að. . .?

-         Hvernig fréttirðu að. . .?

-         Hvernig leið þér?

-         Hvernig hefur þér liðið síðan?

 

Ef nemandi missir einhvern sér nákominn:

·        Nota sögur/ljóð til að útskýra fyrir bekknum hvaða tilfinningar eru að hrærast innra með nemanda sem hefur misst.

 

·        Útbúa kveðju til skólafélagans. Kennarinn ætti einnig að skrifa sérstaka kveðju. Kennarinn á síðan sjálfur að afhenda kveðjurnar, ekki senda þær í pósti.

 

·        Undirbúa bekkinn

-         að nemendur verði hlýlegir án þess að vera yfirþyrmandi og að nemendur séu heldur ekki afskiptalausir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

íslenskar konur með kosningarétt

 

Þann 19. júní 1915 fengu íslenskar konur 40 ára og eldri langþráðan kosningarétt og kjörgengi til Alþingis. Baráttan hafði þá staðið yfir frá árinu 1885 en þá skrifaði Valdimar Ásmundsson grein um stjórnmálaréttindi kvenna í blað sitt Fjallkonuna og sömuleiðis Bríet Bjarnhéðinsdóttir, og Páll Briem hélt opinberan fyrirlestur um kosningarétt og önnur réttindi kvenna.

 

 

 

Hátíð fór fram á Austurvelli

Hátíðin fór fram á Austurvelli og hófst kl. 5:20 síðdegis með því að fylking kvenna raðaði sér upp í Barnaskólagarðinum og hélt af stað „í skínandi sólskini og stafalogni og gleðibrag á öllum andlitum“, eins og Bríet skrifaði í blað sitt Kvennablaðið. Fremst gengu 200 ljósklæddar smámeyjar með litla íslenska fána í höndum sér en á eftir kom aðalfylkingin og gengu 3 konur samhliða. Fyrir þeim fór hornaflokkur og lék ýmis íslensk lög. Fylkingin gekk eftir Lækjargötu, Austurstræti, Pósthússtræti og Kirkjustræti og inn á Austurvöll sem var allur fánum skreyttur. Sendinefnd kvenna gekk inn í þinghúsið með ávarp frá íslenskum konum á fund sameinaðs þings. Ingibjörg H. Bjarnason las upp skrautritað ávarp til þingsins. Forseti Sameinaðs Alþingis, sr. Kristinn Daníelsson, þakkaði með stuttri ræðu og sömuleiðis ráðherra, Einar Arnórsson. Síðast bað séra Sigurður Gunnarsson konur lengi að lifa og tók þingheimur undir það með þreföldu húrra.

Eftir þessa athöfn í þinghúsinu var tekið til við hátíðahöldin á Austurvelli þar sem söngflokkur kvenna söng kvæði sem Guðmundur Magnússon orti í tilefni dagsins, lesið var upp skeyti til Kristjáns konungs X og drottningar frá kvennafundinum og ávarpið til Alþingis. Síðan fluttu þær Bríet Bjarnhéðinsdóttir og Ingibjörg H. Bjarnason ræður en á milli var sungið kvæði eftir frk. Maríu Jóhannsdóttur. Að lokum var sungin Eldgamla Ísafold. Um kvöldið var svo hátíðarsamkoma í Iðnó og var öllum heimilt að koma sem það vildu og veitt kaffi, te, mjólk og gosdrykkir.

Samkoman var ein sú fjölmennasta sem sést hafði hér á landi, ef ekki sú fjölmennasta – og aldrei höfðu áður sést svo margar og jafn prúðbúnar konur. Þá var þetta í fyrsta sinn sem íslenski fáninn eins og við nú þekkjum hann var hafður uppi á fjölmennri útisamkomu sem viðurkenndur sérfáni Íslands, en Kristján konungur X hafði einnig undirritað frumvarp um sérfána Íslands þann 19. júní. Smámeyjarnar héldu allar á íslenska fánanum, Austurvöllur var fánum skrýddur og sömuleiðis Iðnó þar sem íslensku flöggin og íslensku litirnir voru yfirgnæfandi bæði á borðunum undir veisluföngin og salurinn allur. Minningarhátíðin var því eins ‘íslensk’ og hugsast gat.

Heimild: Kvennablaðið 16. júlí 1915

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Á hvaða aldri fara börn venjulega að sofa í sérherbergi

 

Á hvaða aldri fara börn venjulega að sofa í sérherbergi og hvernig er best að bera sig að?

 

Mjög skiptar skoðanir eru á því hvort og hvenær börn eigi að sofa í sérherbergi. Bæði geta þær skoðanir verið menningarbundnar og persónubundnar. Hafa þarf í huga að börn eru misjöfn rétt eins og fullorðnir. Sumum er alltaf frekar illa við að sofa einir á meðan öðrum finnst erfitt að sofa með öðrum. Flest börn fá þó sérherbergi á einhverjum tímapunkti. Hér á eftir verður stiklað á stóru um hvað geti skipt máli þegar valinn er tími í það viðfangsefni og hvaða aðferð sé best að nota.

Ekki er mælt með að barn sé sett í sérherbergi nýfætt. Samkvæmt rannsóknum er öndun og hjartsláttur nýfæddra barna reglulegri ef það sefur í sama herbergi og móðirin. Ef til stendur að setja barn frekar ungt í sérherbergi þá er léttast að það sé gert þegar barnið er 5-9 mánaða. Á þeim aldri eru þau flest hætt næturdrykkju og kvarta yfirleitt ekki yfir að sofa ein.

Ef foreldrar vilja bíða lengur þá er oftast best að bíða þangað til barnið er 15-16 mánaða. Ástæða þess er að í kringum 1 árs aldurinn getur aðskilnaðarkvíði truflað sum börn (líklega um 30-40% barna); þau vilja ekki vera skilin ein eftir, hvorki að nóttu né degi. Þetta gengur samt oftast yfir á nokkrum vikum eða mánuðum.

Það er fleira en aldur barns sem taka þarf tillit til þegar rætt er um sérherbergi. Persónubundnir þættir geta haft þau áhrif að mælt er sérstaklega með að barn sofi einsamalt. Til dæmis geta sum börn verið ofurviðkvæm fyrir utanaðkomandi áreiti, þannig að minnstu hljóð eða jafnvel nærvera foreldra trufli svefn þeirra. Einnig getur verið að foreldrar sofi illa í návist barnsins og finnist til dæmis óþægilegt þegar barnið hreyfir sig í svefni. Einnig getur verið gott að láta barn sofa í sérherbergi ef það er mjög fjörugt og á það til að fara að leika ef það sér foreldra sína er það rumskar um nætur.

5-9 mánaða gömul börn þurfa venjulega engan undirbúning fyrir að flytja í sérherbergi annan en að hafa sömu hlutina í kringum sig og það er vant, svo sem sængina og bangsann sinn. Hjá eldri börnum er líka best að gera slíkt hið sama, en einnig er gott að barnið hafi leikið sér í herberginu og fengið að kynnast því í nokkra daga áður en það er látið sofa þar.

Ef fjölskyldan flytur í nýtt húsnæði er gott að barnaherbergið sé tilbúið þegar flutt er inn þannig að breytingar hjá barninu verði sem minnstar; þannig getur það flutt beint úr gamla herberginu sínu í það nýja í stað þess að sofa á mörgum mismunandi stöðum áður en nýja herbergið er tilbúið.

Ef venja á barnið á sérherbergi í fyrsta skipti samhliða flutningum þá er gott að annað foreldrið sofi inni hjá barninu fyrstu næturnar meðan barnið er að aðlagast nýju heimili. Ekki er ráðlagt að foreldrið sofi uppi í rúmi hjá barninu, heldur eingöngu inni í herberginu. Þannig aðlagast barnið rólega og finnur öryggi í nýju herbergi.

Frekara lesefni á Vísindavefnum og mynd

Bækur um viðbrögð og þarfir barna

  • Arna Skúladóttir. Draumaland: Svefn og svefnvenjur barna frá fæðingu til tveggja ára aldurs.
     
  • T. Berry Brazelton. Touchpoints: Guide to the first years of life (einnig til um börn 3-6 ára).
     
  • Helen Dorman og Clive Dorman. The Social Toddler: Promoting positive behaviour.
     
  • Lynne Murray og Liz Andrews. The Social Baby: Understanding babies´ communication from birth.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Einstök börn

 

Einstök börn er stuðningsfélag barna með sjaldgæfa alvarlega sjúkdóma.  Félagið var stofnað 13.mars 1997 af foreldrum 13 barna en í dag eru í félaginu 125 fjölskyldur barna með sjaldgæfa alvarlega sjúkdóma.

Ástæðan fyrir stofnun félagsins var sú að til er hópur barna með svo sjaldgæfa sjúkdóma að þau eiga í raun ekki heima í neinum öðrum starfandi félagasamtökum.  Sum þessara barna eyða  stórum hluta ævi sinnar innan sjúkrastofnana.  Í þessu félagi fundu foreldrarnir sameiginlegan vettvang til að berjast fyrir bættum hag barna sinna.

Markmið félagsins er að styðja við bakið á fjölskyldum þessara barna og gæta hagsmuna þeirra innan sem utan sjúkrahúsa og fræða almenning um sjaldgæfa sjúkdóma.

Þeir sjúkdómar, sem börnin í félaginu þjást af, eru allir langvinnir og hafa varanleg áhrif á börnin og fjölskyldur þeirra.  Þar sem um sjaldgæfa sjúkdóma er að ræða hafa margir þeirra lítið verið rannsakaðir og í fæstum tilfellum er til eignleg meðferð við þeim.  Allir eru sjúkdómarnir alvarlegir og hafa mikil áhrif á lífslíkur og lífsgæði barnanna.  Í verstu tilfellunum er það vitað með vissu að börnin koma ekki til með að lifa fram á fullorðinsár. 

Sjúkdómarnir eru allir það sjaldgæfir að aðeins örfá tilfelli af hverjum þeirra eru til hér á landi.  Sumir sjúkdómarnir eru það sjaldgæfir að aðeins örfá tilfelli eru til í heiminum.  Nokkur börn í félaginu eru með enn sjaldgæfari sjúkdóma og hafa ekki fengið neina staðfesta sjúkdómsgreiningu þrátt fyrir ítarlega leit.

Allt starf sem unnið er á vegum Einstakra barna er unnið í sjálfboðavinnu.  Til að standa straum af þeim kostnaði, sem fylgir daglegum rekstri o.fl. notast það fé, sem fjáraflanir, félagsgjöld og aðrar penginagjafir skila til félagsins.  Eina fjáröflunin sem félagið stendur fyrir er sala jólakorta og minningarkorta.

Flestir foreldrar í félaginu eru meðlimir í erlendum stuðningsfélögum og hafa í gegnum þau komist í sambandi við foreldra barna, sem þjást af sama sjúkdómi.  Þar sem þetta eru oft einu börnin með tiltekinn sjúkdóm hérlendis eru slík sambönd ómetanleg fyrir fjölskyldurnar og geta jafnvel haft áhrif á líðan og meðferð veiku barnanna þar sem gjarnan er skipst á upplýsingum um lyf, aðgerðir, þjálfun og hjálpartæki svo eitthvað sé nefnt. Það er staðreynd að ekkert er eins gott fyrir foreldra barna með langvinna sjúkdóma en stuðningur annarra foreldra sem staðið hafa í sömu sporum.  Fyrir flest alla félagsmenn okkar er slíkan stuðning einungis að finna erlendis.  Auk þess hefur það sýnt sig að þrátt fyrir að íslensku sérfræðingarnir séu gífurlega góðir hafa þeir litlar upplýsingar sjaldgæfa sjúkdóma og yfirleitt verða foreldrarnir sérfræðingarnir í sjúkdóm barnins með því að afla sér upplýsinga frá erlendum aðilum.

Í félaginu er leitast við að aðstoða þá foreldra, sem litlar upplýsingar hafa um sjúkdóm barna sinna, með hjálp Internetsins og með samstarfi við foreldrafélög í öðrum löndum.  Einnig styrkir félagið tvær fjölskyldur í félaginu árlega til farar á fjölskylduráðstefnur erlendra foreldrafélaga

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Kanntu ? - Endurlífgun

 

Endurlífgun þarf að beita ef um öndunar- og hjartastopp er að ræða. Hjartaáföll sem valda hjartastoppi eru algengasta dánarorsökin á Vesturlöndum. Að auki getur drukknun, köfnun, raflost, lost og lyfjaeitrun valdið hjartastoppi. Mörgum mætti bjarga frá dauða ef þeir fengju tafarlausa hjálp – ef einhver með þjálfun í endurlífgun gerði viðeigandi lífgunartilraunir þar til sérhæfð aðstoð bærist.
  • Þegar um fullorðna er að ræða skal hringja strax á 1-1-2 ef viðkomandi missir meðvitund og sýnir engin viðbrögð við áreiti og búið er að staðfesta meðvitundarleysi. 
  • Hefðu endurlífgun með hjartahnoði og blástri ef öndun er óeðlileg. Til að meta öndunina skaltu leggja vangann við andlitið og horfa á hvort brjóskassin hreyfist, hlusta eftir öndunarhljóðum og reyna að finna hvort hann andar frá sér.
  • Þegar um börn er að ræða skal fyrst framkvæma endurlífgun í 1 mínútu, áður en hringt er.  .

Hjartahnoð
Hnoðaðu á miðjan brjóstkassann með beinum handleggjum, úlnliðir og olnbogar eiga að vera læstir og axlir beint yfir hnoðstað. Mikilvægt er að létta öllum þunga af brjóstkassanum eftir hvert hnoð.

Blástur
Til að hægt sé að beita blástursaðferðinni þarf að opna öndunarveginn vel. Opnaðu öndunarveginn með því að setja aðra hendi á ennið og ýttu höfðinu aftur, lyftu samtímis undir hökuna með hinni hendinni. Dragðu eðlilega að þér andann og blástu þannig að þú sjáir brjóstkassann lyftast aðeins. Komist loftið ekki ofan í lungun skaltu reyna að sveigja höfuðið aðeins betur. 

 

Aldur Hvar eiga hendurnar að vera við hjartahnoð? Hversu hratt á að hnoða? Hvernig á að blása? Hveru oft á að hnoða og blása?
0-1 árs Á miðjum brjóstkassa - einni fingurbreidd neðan við geirvörtur Notaðu tvo fingur - löngutöng og baugfingur 100 sinnum á mínútu Blástur í gegnum munn og nef á um 2 sek. fresti, 25 x mín.. Hnoðaðu 30 sinnum og blástu 2 sinnum, endurtaktu eftir þörfum.
1-8 ára Á miðjum brjóstkassa - á milli geirvartna Notaðu þykkhönd - aðra höndina 100 sinnum á mínútu Blástur í gegnum munn á um 5 sek. fresti, 12 x mín. Hnoðaðu 30 sinnum og blástu 2 sinnum, endurtaktu eftir þörfum.
8 ára-eldri Á miðjum brjóstkassa -á milli geirvartna. Notaðu þykkhönd - báðar hendur 100 sinnum á mínútu Blástur í gegnum munn á um 5 sek. fresti, 12 x mín. Hnoðaðu 30 sinnum og blástu 2 sinnum, endurtaktu eftir þörfum.
Hvenær skal hætta lífgunartilraunum?
  • Sjúklingurinn fer að anda. 
  • Læknir, hjúkrunarfræðingur eða sjúkraflutningamaður tekur við af þér. 
  • Læknir gefur fyrirmæli um að hætta. 
  • Þú ert of þreytt(ur) til að halda áfram. 
  • Aðstæður verða þannig að hættulegt gæti verið að halda áfram. 
  • Hjartastoppið hefur varað lengur en hálfa til eina klukkustund (með eða án lífgunartilrauna) nema þegar um mikla kælingu er  að ræða þá skal halda áfram þar til þú örmagnast eða líkami einstaklingsins hefur náð 35 stiga hita.

 

Ítarleg grein um endurlífgun barna eftir Þórð Þórkelsson, barnalækni, er að finna á heimasíðu Barnaspítala Hringsins (sjá  „Fræðsla til barna og foreldra“).

ATHUGIÐ: Ofangreindar upplýsingar koma ekki í stað skyndihjálparnámskeiða. Mælt er með því að allir sæki
skyndihjálparnámskeið en noti þessar upplýsingar til upprifjunar. 

Varðandi slysavarnir og öryggismál barna er bent á heimasíðu
Árvekni, átaksverkefnis um slysavarnir barna og unglinga. Þar er að finna mikinn fróðleik um þennan málaflokk.
 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Ekki kyngja tyggjói

 

„Ekki kyngja tyggjóinu – það á að vera í munni en ekki í maga!“ Líklega hafa flestir heyrt eitthvað þessu líkt þegar þeir fengu tyggjó í fyrsta skipti. Ekki eru útskýringarnar sem fylgja þessari áminningu endilega samhljóða, stundum fylgir sögunni að það taki tyggjóið langan tíma að komast í gegnum meltingarveginn, jafnvel nokkur ár, stundum er börnum sagt að það geti stíflað meltingarveginn, þau geti fengið garnaflækju og svo framvegis. Og stundum er skýring þeirra eldri og reyndari á því hvers vegna ekki megi gleypa tyggjó einfaldlega „af því bara, það er ekki gott fyrir þig“.

Staðreyndin er hins vegar sú að við berum engan sérstakan skaða af því að renna tyggjóinu niður, líkaminn bregst við því á sama hátt og öðru sem við kyngjum en getum ekki melt – hann skilar því út í nokkurn veginn óbreyttri mynd.
 

Þó að hver tyggjóframleiðandi hafi sína sérstöku uppskrift er allt tyggigúmmí að grunninum til úr náttúrulegu eða tilbúnu gúmmíi sem gefur því seigluna og teygjanleikann sem menn sækjast eftir. Auk þess er í tyggjóinu einhvers konar mýkingarefni, til dæmis jurtaolíu, sykur eða sætuefni, önnur bragðefni og litarefni. Þessi efni leysast upp í munninum á meðan við tyggjum tyggjóið. Gúmmíið sjálft leysist hins vegar ekki upp, hvorki í munni né í meltingarvegi. Ef því er kyngt fer það sína leið gegnum meltingarveginn og skilar sér út með hægðum á nokkrum dögum eins og annar ómeltanlegur úrgangur.

Þess vegna er ekki óhollt að kyngja tyggjói þar sem það gerir okkur ekkert mein. Hins vegar nýtir líkaminn það ekki á neinn hátt og því er alveg eins gott að tyggjóið endi í ruslinu eins og gert er ráð fyrir, frekar en að við kyngjum því og það fari síðan sína leið með hægðum.

Lesa má meira um tyggjó í svari Elínar Carstensdóttur við spurningunni
Hvernig var fyrsta tyggjóið og hver fann það upp? og um ferð fæðu í gegnum meltingarveginn og hlutverk hinna ýmsu líffæra í því ferli í svari Þuríðar Þorbjarnardóttur við spurningunni Hvernig starfa líffæri meltingakerfisins saman og hvaða efnaskipti fara þar fram?
 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Loftmengun

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Loftmengun verður þegar hlutir eru brenndir. Við mengum loftið þegar við brennum olíu og kolum til að búa til rafmagn í orkuverum. Við mengum líka þegar við notum eldsneyti til að knýja áfram fólksbíla eða fljúgum með flugvélum. Þegar við brennum úrgangi verður líka til loftmengun.

Eldsneyti sem við vinnum úr jörðinni, eins og olía, gas og kol, er nefnt 'jarðefnaeldsneyti'. Þegar við brennum þetta eldsneyti til að framleiða orku, myndast lofttegundir eins og kolefnis-díoxíð (CO2).

Vindur, sólarljós og vatnsorka er nefnt 'endurnýtanleg orka' en hún mengar ekki loftið.

Akstur og flug veldur mikilli loftmengun. Næstum helmingur sótagna í andrúmsloftinu kemur frá farartækjum. Í borgum er það oft aðalástæða loftmengunar.

Margar tegundir loftmengunar geta valdið ofnæmi og öndunarerfiðleikum. Það er alltaf ofurlítið af efnum í loftinu, sem ekki ættu að vera þar, en yfirleitt eru þau skaðlaus. Mengun á sér stað þegar svo mikið er að einhverju aukaefni í loftinu að það getur skaðað fólk.

Loftmengun getur valdið því að börn verði oftar veik en ella og fá astma og ofnæmi, og útfjólublá geislun getur verið varhugaverð vegna hættu á sólbruna og húðkrabbameini.

Loftmengun er mikið vandamál í Mið-Evrópu og Vestur-Evrópu – en jafnvel enn meira vandamál í Suður-Evrópu.

“Já, einmitt, sorp og kemísk efni. Þetta er svo sannarlega mjög mikilvægur málaflokkur.”

“Fyrir flest okkar er úrgangur eingöngu ruslapokarnir sem foreldrar okkar fleygja í öskutunnuna í hverri viku.

Þú veist líklega að ruslið 'fer eitthvað' en fæstir hafa í rauninni séð urðunarstaði þar sem því er komið fyrir eða það er urðað með jarðýtum. Sorpið getur einnig endað í brennslustöð þar sem það er brennt við mjög háan hita, eða jafnvel í enduvinnslustöð þar sem það er flokkað fyrir endurnotkun. Hefur þú sé nokkurn svona stað?”

Doktor Holland hættir ekki einu sinni til að bíða eftir svörum mínum við spurningunum, hann heldur bara áfram að veifa örmunum, næstum eins og vindmylla. Það er greinilegt að hann ætlar að segja eitthvað meira...

 

“Það er alveg ljóst að heimilissorp er ekki nema ofurlítill hluti þess úrgangs sem til fellur á hverju ári, því það er eins og stórt fjall Og ég skal segja þér það að fjallið verður alltaf stærra og stærra því við Evrópubúar verðum stöðugt ríkari og ríkari, við kaupum meira og meira og því fylgir meira sorp. Og það er sorglegt að segja frá því, vinur minn, að í mörgum löndum er úrgangurinn ekki meðhöndlaður rétt. Úrgangur sem leysist upp í náttúrunni, eins og t.d. matarleifar, er urðaður í stað þess að vera flokkaður og látinn rotna og verða að moltu sem verkar eins og áburður á jarðveginn. Hættuleg efni eins og þungmálmar, og þar á meðal blý, losna út í umhverfið frá urðunarstöðunum og skaða börn, fullorðna og dýr sem lifa í grennd við þessa staði. Við verðum að endurvinna meira af sorpinu okkar og nota hluti sem endast betur.”
Doktor Holland hættir að veifa handleggjunum í nokkrar sekúndur og fer að klóra sér í höfðinu með báðum höndum. En svo fara handleggirnir aftur af stað og hann fer að tala um kemísk efni:
 

“Já, já, úrgangur. Hvílík sóun! En vinur minn, svo er annað vandamál. Það eru kemísku efnin sem eru út um allt.”

“Vissir þú að spekingarnir í rannsóknarstofunum hafa búið til meira en 100000 iðnaðartengd kemísk efni? Kemískt efni getur verið fast efni, duft, vökvi eða gas. En mörg af þessum kemísku efnum hafa aldrei verið til í náttúrunni fyrr en nú. Hins vegar hafa menn vitað árum saman að sum af þessum efnum, eins og þungmálmar og svokallaðir 'þrávirkir lífrænir mengunarvaldar', eru hættuleg. Með orðunum 'þrávirkir lífrænir mengunarvaldar' er átt við efni sem hverfa ekki af sjálfu sér og þess vegna geta þau skaðað okkur. Mörg önnur kemísk efni geta einnig verið hættuleg. Vandamálið er að við vitum ekki hvernig flest slík efni fara í gegnum umhverfið og hvaða áhrif þau hafa á menn og dýr.”

Mér sýnist doktor Holland vera frekar sorgmæddur núna, enda ekki að furða...
 

“Margir vísindamenn í Evrópu fylgjast með umhverfinu og gera prófanir á vatninu okkar, jarðveginum og loftinu og svo er öllum þessum atriðum safnað saman hér hjá stofnuninni. Það eru góðar fréttir að magn margra þeirra efna sem við vitum að eru hættuleg hefur minnkað í náttúrunni, en samt er enn of mikið af þeim víða í Evrópu. Við vitum líka að alltaf fjölgar þeim kemísku efnum sem notuð eru í Evrópu. Við verðum öll að leggjast á eitt til að draga úr notkun kemískra efna – einkum þeirra sem við vitum að eru óholl.”

Doktor Holland virðist hafa sagt allt sem hann ætlaði að segja, en þá bendir hann á mig, og hann er hættur að fórna höndum.
 

“Ef þig langar að frétta fleira um sorp og kemísk efni, þá hef ég skrifað nokkrar ítarlegar skýrslum fyrir umhverfisfulltrúana okkar. Í þeim eru mikilvægar upplýsingar um úrgang og kemísk efni og hvernig hægt

 

Í rafhlöðum eru hættuleg kemísk efni og málmar sem erfitt er að farga með öruggum hætti. Notaðu endurhlaðanlegar rafhlöður þegar þú getur, eða það sem er enn betra: spennubreyti og tengingu við rafkerfið í stað rafhlöðu þar sem það er hægt. Forðast ber að nota rafhlöður sem innihalda málminn kadmíum, sem getur skaðað taugakerfið, og nikkel sem getur valdið ofnæmi ef það sleppur út í umhverfið.

Allt sem við fleygjum felur í sér sóun á auðlindum náttúrunnar og á orkunni sem fór í að framleiða það. Það er betra fyrir umhverfið að við kaupum frekar hluti sem endast lengi heldur en hluti sem endast lítið og við verðum að fleygja.

Haldið hættulegum úrgangi vel aðgreindum. Í því sambandi má nefna að rafhlöður úr vasadiskóum eða geislaspilurum eru hættulegar – þeim á að skila inn á sérstökum viðtökustöðum, ekki fleygja þeim með öðru rusli.

Ekki taka nýjan plastpoka í hvert skipti sem þú ferð út í búð. Betra er að nota góðan innkaupapoka við öll innkaup.

Með því að endurnýta pappír, flöskur og annan úrgang er hægt að nota aftur efnin sem þessir hlutir voru framleiddir úr. Við það sparast orka og það dregur úr hnattrænni hlýnun. Með því er hægt að komast hjá því að urða plast og þannig er dregið úr mengun.

Fleygðu ekki rusli á göturnar eða úti í náttúrunni. Því fylgir mengun og að auki er það ljót sjón og getur valdið skógarbruna.

Kauptu aðeins það sem þú þarft og aðeins vörur í háum gæðaflokki sem endast lengi. Reyndu að endurnota umbúðir. Til dæmis er hægt að nota plastflöskur oftar en einu sinni.

Nokkur góð ráð til að vernda sjálfan sig fyrir áföllum: Lestu innihaldslýsingar alls sem þú kaupir. Þvoðu ný föt fyrir notkun því í þeim getur verið umframmagn af litarefnum eða kemískum efnum sem kunna að valda ofnæmi eða krabbameini. Gættu þess að velja náttúrleg efni þegar þú kaupir til dæmis nýja liti eða teiknipenna.

 

doktor Leonard Holland

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Neysla grænmetis og ávaxta

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

 

Undanfarin ár hafa birst margar rannsóknir sem sýna að rífleg neysla grænmetis og ávaxta virðist minnka líkur á mörgum alvarlegum sjúkdómum, þar á meðal mörgum tegundum krabbameina, hjarta- og æðasjúkdómum og offitu.

Víðast hvar á Vesturlöndum, þar á meðal Íslandi, hefur verið brugðist við þessum upplýsingum með því að hvetja fólk til að borða meira af þessum matvörum. Það magn, sem nánast hvarvetna er mælt með í þessu skyni, er 500-600 grömm af grænmeti og ávöxtum á dag fyrir fullorðna og börn yfir tíu ára aldri. Víða um heim, bæði í Bandaríkjunum og Evrópu, hefur hvatningin verið undir kjörorðinu Veljum 5 á dag! og er þá átt við að æskilegt sé að borða a.m.k. fimm skammta af grænmeti og ávöxtum á dag. Hér á Íslandi hafa Krabbameinsfélagið, Hjartavernd og Manneldisráð sameinast um þessa hvatningu og birt auglýsingar og kynningarefni til að vekja athygli almennings á kostum þessara matvara.

Hlutur grænmetis og ávaxta er óvenju rýr í fæði Íslendinga og því gefst verulegt svigrúm til að auka neysluna og hafa þar með jákvæð áhrif á heilsufar þjóðarinnar. Samkvæmt síðustu landskönnun á mataræði sem gerð var árið 1990 borðuðu Íslendingar á aldrinum 15-80 ára að meðaltali 71g af grænmeti, 137g af kartöflum og 67g af ávöxtum á dag, samtals 275g á dag (1). Neysla 10-15 ára barna er mun minni, þau borða að jafnaði 31g af grænmeti á dag sem samsvarar um hálfum tómati eða einum þriðja úr gulrót á dag (2). Samkvæmt fæðuframboðstölum hefur nokkur aukning orðið á grænmeti og ávöxtum frá því könnunin var gerð en neysla kartaflna hefur minnkað (3). Grænmeti hefur aukist um 33% síðastliðinn áratug, ávextir hafa aukist um 16%, en neysla kartaflna hefur minnkað um 25%. Þrátt fyrir þessar breytingar er ljóst að neyslan þarf að aukast um u.þ.b. 80% til að markmiðinu um 500g á dag verði náð.

Varla er raunhæft að ætla að svo mikil breyting verði á mataræði þjóðarinnar á örfáum árum. Hins vegar sýna dæmi frá Finnlandi og víðar að grænmetisneysla getur margfaldast á tiltölulega skömmum tíma, ef markvissum aðgerðum er beitt. Þar í landi var neysla svipuð og á Íslandi árið 1970, um 20kg á mann á ári samkvæmt fæðuframboðstölum. Tíu árum síðar hafði neysla Finna tvöfaldast og hefur nú þrefaldast miðað við árið 1970 (3). Hér á landi hefur neyslan u.þ.b. tvöfaldast á þessu þrjátíu ára tímabili.

En hver er áætlaður ávinningur af aukinni grænmetisneyslu?

Áhrif á krabbameinsáhættu

Fram til þessa hafa verið birtar yfir tvö hundruð faraldsfræðilegar rannsóknir sem sýna lækkun á krabbameinsáhættu meðal þeirra sem borða mikið af grænmeti og ávöxtum (4-11). Fyrir flestar tegundir krabbameina er áhættan u.þ.b. helmingi minni í þeim hópi sem borðar mest af grænmeti og ávöxtum borið saman við hópinn sem borðar minnst. Er þá þátttakendum skipt í þrjá til fimm hópa eftir grænmetis- og ávaxtaneyslu og efsti hópurinn borinn saman við þann neðsta. Fyrir lungnakrabbamein er áhættan rúmlega helmingi minni meðal þeirra sem borða mest af grænmeti og ávöxtum í öllum þeim rannsóknum, 24 að tölu, sem birtar hafa verið um þetta efni, og svipaða sögu er að segja af magakrabbameini þar sem 17 af 18 rannsóknum sýna um helmings minnkun áhættu. Flestar faraldsfræðilegar rannsóknir á mataræði og krabbameini í ristli, munni og vélinda sýna einnig lækkun áhættu, frá 15-45%. Sambandið er hins vegar veikara og óljósara þegar um er að ræða krabbamein í brjóstum, legi og blöðruhálskirtli, þ.e. hormónatengd krabbamein.

Í ljósi þess hve erfitt er að fá áreiðanlegar upplýsingar um mataræði fólks, eru þessar niðurstöður óvenju samhljóma og sannfærandi. Rannsóknir á líffræðilegri virkni efna og efnasambanda í grænmeti og ávöxtum styðja auk þess tilgátuna og útskýra að nokkru leyti áhrif þeirra á krabbameinsáhættu, þótt öll kurl séu ekki komin til grafar í því efni. Það mun reynast torsótt, ef ekki óyfirstíganlegt, að sanna með óyggjandi hætti að neysla grænmetis og ávaxta komi í veg fyrir eða seinki tilkomu krabbameina. Hins vegar eru vísbendingarnar nú þegar það sterkar að ekki verður undan því vikist að taka afstöðu til þeirra og ákveða á hvern hátt skuli brugðist við þeim.

Nýlega kom út viðamikil skýrsla á vegum American Institute for Cancer Research og World Cancer Research Fund: Food, Nutrition and the Prevention of Cancer: A Global Perspective (6). Þar er komist að þeirri niðurstöðu að hægt sé að koma í veg fyrir 30-40% allra krabbameina með bættu fæði. Aukin neysla grænmetis og ávaxta ein og sér er þar talin geta komð í veg fyrir 20% krabbameina.

Með því að taka mið af áhættuútreikningum í ofangreindri skýrslu er hægt að áætla fjölda krabbameinstilfella sem aukin neysla grænmetis og ávaxta gæti forðað hér á landi ár hvert. Í slíkum útreikningum er rétt að gera ráð fyrir stigvaxandi neyslu, t.d. 10% aukningu á ári, þar til neyslan hefur rúmlega tvöfaldast árið 2009. Einnig þarf að taka með í reikninginn að áhrifa breytts mataræðis á krabbamein gætir fyrst nokkrum árum eftir mataræðisbreytinguna, og þau koma ekki fram af fullum krafti fyrr en eftir tíu til tuttugu ár. Því mun í raun taka tvo áratugi að sjá endanlega áhrif slíkra breytinga í þjóðfélaginu, það er tíu árum eftir að aukningu líkur. Hér er því verið að fjárfesta til framtíðar, það er ekki síst heilsa yngri kynslóðarinnar og barna okkar sem hér er í húfi.

Hjarta- og æðasjúkdómar

Hjarta-og æðasjúkdómar eru sjálfsagt þau mannanna mein sem hvað mest hafa verið rannsökuð með tilliti til áhrifa mataræðis í tilurð sjúkdómsins. Þær rannsóknir hafa meðal annars leitt í ljós að hlutfall og samsetning fitu í fæði hefur mikil áhrif á sjúkdómsáhættuna og þá sérstaklega fyrir æðakölkun. Grænmeti og ávextir voru lengi vel ekki rannsökuð í sama mæli og fitan, en undanfarin ár hafa nokkrar rannsóknir sýnt áhrif þessara matvara til verndar gegn æðakölkun. Rannsókn á sautján Evrópuþjóðum sýndi t.d. sterkt samband milli neyslu grænmetis og lágri dánartíðni af völdum æðakölkunarsjúkdóma í þessum löndum (12). Rannsóknir á jurtaneytendum sýna einnig að þeir fá síður kransæðasjúkdóm og lífslíkur þeirra eru meiri en þeirra sem borða kjöt (13). Fjölmennar ferilrannsóknir hafa sömuleiðis sýnt hagstæð áhrif grænmetis og ávaxta, í bandarískri rannsókn á 1001 karli af írskum uppruna reyndust t.d. 40% færri dauðsföll af völdum hjartasjúkdóma í þeim hópi sem borðaði mest af grænmeti og trefjaefnum (14). Flestar rannsóknir hafa þó sýnt minni lækkun á sjúkdóms- eða dánartíðni, oftast á bilinu 15-30% (15), og nokkrar rannsóknir sýna engin áhrif grænmeti og ávaxta á sjúkdómsáhættu. Þegar á heildina er litið og tillit tekið til þeirra rannsókna sem sýna engin áhrif má því búast við að tíðni hjarta- og æðasjúkdóma lækki á bilinu 7-20% við aukna grænmetis og ávaxtaneyslu (9).

Hvaða efni úr grænmeti og ávöxtum vernda gegn æðakölkun?

Líffræðilegar rannsóknir á næringarefnum og öðrum efnisþáttum úr grænmeti og ávöxtum hafa leitt í ljós að mörg efni sem þar er að finna geta minnkað líkur á æðakölkun. Þar má nefna B-vítamínið fólasín sem getur lækkað mikilvægan áhættuþátt hjartasjúkdóma, sem er hómósysteín í blóði (16), andoxunarefni á borð við E-vítamín, C-vítamín og flavonoíð, sem koma í veg fyrir skemmdir á LDL fitupróteini, en oxun LDL telst afdrifaríkt stig í þróun sjúkdómsins (17), en einnig eru estrogenlík efni í sumum jurtum sem geta haft verndandi áhrif.

Offita

Offita verður æ algengari á Vesturlöndum, meðal annars hér á landi (17). Að mati Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar er hér á ferðinni einn mesti og alvarlegast heilsuvandi nýrrar aldar, enda fylgja offitu margir alvarlegir sjúkdómar, m.a. fullorðins sykursýki og hjarta- og æðasjúkdómar (18). Rannsóknir hafa sýnt að samsetning fæðunnar getur haft áhrif á líkamsþyngd. Sé sterkja aukin á kostnað fitu í fæði stuðlar það gjarnan að lækkun líkamsþyngdar og kemur í veg fyrir offitu. Ástæðan er talin sú að hver hitaeining úr kolvetnum metti betur en sami hitaeiningafjöldi úr fitu. Fita er meira en tvöfalt orkuríkari en kolvetni, hins vegar eykur fiturík máltíð ekki brennslu eða orkunotkun á sama hátt og kolvetna- eða próteinrík máltíð. Þvert á móti stuðlar fitan að fitusöfnun í fituvefjum. Fiturík fæða hvetur því til ofneyslu og eykur líkur á offitu.

Grænmeti og ávextir innihalda kolvetni en litla eða jafnvel enga fitu og oft tiltölulega fáar hitaeiningar. Því getur rífleg neysla grænmetis og ávaxta verið liður í baráttu gegn offitu og stuðlað að eðlilegri líkamsþyngd.

Klofinn hryggur og heilaleysa

Rannsóknir hafa sýnt að hægt er að minnka líkur á fósturgalla á miðtaugakerfi, klofnum hrygg og heilaleysu, ef móðirin tekur B-vítamínið fólasín fyrir meðgöngu og á fyrstu mánuðum meðgöngunnar, meðan miðtaugakerfi er í mótun (20). Grænmeti og ávextir eru þær fæðutegundir sem hafa að geyma hvað mest af fólasíni. Lifur og innmatur innhalda þó enn meira af fólasíni, en neysla þessara matvara er ekki talin æskileg á meðgöngu vegna mikils A-vítamíns sem getur skaðað fóstrið. Víða eru konur hvattar til að taka fólasíntöflur fyrir meðgöngu en slík aðgerð getur aldrei komið öllum til góða. Aukin almenn neysla á grænmeti og ávöxtum í samræmi við ráðleggingar getur veitt þau 400 míkrógrömm af fólasíni sem minnka líkur á fósturgöllum í miðtaugakerfi.

Markmið og aðgerðir

Manneldisráð telur mikilvægt að hvetja til aukinnar neyslu á grænmeti og ávöxtum á Íslandi. Ráðið mælir með samtals 500 grömmum á dag af grænmeti, kartöflum og ávöxtum fyrir fullorðna og börn frá 10 ára, en 400 grömmum fyrir börn frá 6-10 ára. Slík aukning á neyslu krefst ákveðinna og markvissra aðgerða. Þar getur komið til fræðsla, auglýsingar og áróður, en einnig verðlagsaðgerðir og aðgerðir sem hafa áhrif á framboð og aðgengi.

Framboð í skólum

Fæðuvenjur dagsins í dag móta heilsufar þjóðarinnar í framtíðinni. Þegar horft er til framtíðar er eðlilegt að leggja áherslu á bætt mataræði barna og unglinga. Skólar eru þar kjörinn vettvangur. Því leggur Manneldisráð til að grænmeti og ávöxtum verði dreift í skólum á svipaðan hátt og nú tíðkast með mjólk og drykkjarvörur. Börn geti keypt ávaxta- eða grænmetismiða rétt eins og mjólkurmiða, og fengið annað hvort ávöxt eða hrátt grænmeti daglega í nestistímum. Í Noregi hefur slíku fyrirkomulagi nýlega verið komið á og gefist vel.

Mötuneyti ríkisstarfsmanna og dvalarstofnana

Flestum starfsmönnum ríkisstofnana stendur til boða að fá niðurgreidda máltíð á vinnutíma. Maturinn sem þar í borði er misjafn að samsetningu, enda eru engar samræmdar reglur um hvað þar skuli vera í boði. Samkvæmt könnun Manneldisráðs á mataræði frá 1990 var fæði þeirra sem borðuðu heita máltíð að staðaldri í mötuneyti, mun fituríkara en þeirra sem borðuðu heita matinn heima. Víða má því bæta hollustu fæðisins í mötuneytum, og á þetta að öllum líkindum við um mötuneyti ríkisstofnana ekki síður en á öðrum vinnustöðum. Ábendingar eða viðmiðunarreglur um samsetningu fæðis í mötuneytum ríkisstofnana væri leið til að bæta framboð á hollu og góðu fæði fyrir starfsfólk og gæti meðal annars aukið hlut grænmetis í fæðinu.

Ekki er síður brýnt að setja reglur eða viðmiðanir varðandi fæði á dagvistar- eða dvalarstofnunum, hvort heldur er fyrir börn, aldraða eða sjúka.

Verðlag

Verðlag hefur áhrif á neyslu matvara og sýna markaðsrannsóknir að 20% verðlagslækkun leiðir að jafnaði til 10% söluaukningar (11). Verðlag á íslensku grænmeti er hátt, jafnvel svo að fólk veigrar sér við að kaupa vöruna. Vafalítið á hátt verðlað drýgstan þátt í lítilli neyslu hérlendis. Verndunaraðgerðir stjórnvalda viðhalda háu verðlagi og hvetja ekki til samkeppni. Það er mat Manneldisráðs að án verðlækkunar sé illmögulegt að hvetja til aukinnar neyslu, nema þá eingöngu yfir vetrarmánuði þegar íslenskt grænmeti er ekki á boðstólum. Áróður ríkisstofnunar á borð við Manneldisráð um mikilvægi þessarar vöru fyrir hollustu og heilsu þjóðarinnar verður óneitanlega holur og kraftlítill ef ekkert er aðhafst af hálfu ríkisvaldins til að verð til neytenda geti lækkað. Meðan aðrar hefðbundnari landbúnaðarvörur á Íslandi eru niðurgreiddar af ríki, er enginn stuðningur veittur við grænmetisframleiðslu. Þvert á móti stuðlar ríkisvaldið að háu grænmetisverði með því fyrirkomulagi sem nú er við lýði.

Kynning, áróður og fræðsla

Í stefnu og starfsáætlun Manneldisráðs fyrir árin 1999-2001 kemur fram að forgangsverkefni ráðsins er að hvetja til aukinnar neyslu grænmetis og ávaxta undir vígorðinu Veljum 5 á dag! Samvinna hefur verið um þessa hvatningu frá árinu 1995 milli Hjartaverndar, Krabbameinsfélagsins og Manneldisráðs. Einnig hafa dreifingaraðilar grænmetis tekið þátt í verkefninu og er mikilvægt að auka þá samvinnu en fjárskortur hefur orðið til þess að hvatningin hefur orðið nokkuð máttvana. Skólar, heilsugæsla og aðrar heilbrigðisstofnanir, eru nauðsynlegur vettvangur fyrir fræðslu um hollustu, auk fjölmiðla. Fræðsla ein og sér er þó ekki líkleg til að skila skjótum árangri, hins vegar er hún nauðsynlegur þáttur í hvers kyns aðgerðum sem beinast að því að auka grænmetisneyslu þjóðarinnar.

 

Laufey Steingrímsdóttir, forstöðumaður Manneldisráðs

Heimildir 

1. Steingrímsdóttir L, Þorgeirsdóttir H, Ægisdóttir S. Könnun á mataræði Íslendinga 1990. 1. Helstu niðurstöður. Rannsóknir Manneldisráðs Íslands III, Reykjavík 1991.

2. Steingrímsdóttir L, Þorgeirsdóttir H, Ægisdóttir S. Hvað borðar íslensk æska? Könnun á mataræði ungs skólafólks 1992-1993. Rannsóknir Manneldisráðs Íslands IV, Reykjavík 1993.

3. Nordic Statistical Yearbook 1998. Nord 1998:1,Copenhagen 1998.

4. Steinmetz KA, Potter JD. Vegetables, fruit and cancer. I. Epidemiology. Cancer Causes and Control 1991; 2: 325-357.

5. Block G, Patterson B, Subar A. Fruit, vegetables and cancer prevention: a review of epidemiological evidence. Nutr Cancer 1992; 18: 1-29.

6. Jansen MCJF, van´t Veer P, Kok FJ. Fruit and vegetables in chronic disease prevention. Landouwuniversiteit Wageningen 1995.

7. Food nutrition and the prevention of cancer: a global perspective, World Cancer Research Fund/American Insitute for Cancer Research, Washington 1997.

8. Steinmetz KA, Potter JD. Vegetables, fruit and cancer prevention: a review. J Am Diet Assoc 1995; 96: 1027-1039.

9. Frugt og grøntsager Anbefalinger for indtagelse. Red: Trolle E, Fagt S, Ovesen L. Ministeriet for Fødevarer, Landbrug og Fiskeri. Veterinær- og Fødevaredirektoratet. Publikation nr. 24, 1998.

10. Fruit and Vegetables in Chronic Disease Prevention. Ed. Klerk M, Jansen MCJF, van´t Veer P, Kok FJ. Division of Human Nutrition and Epidemiology, Wageningen Agricultural University, Wageningen 1998.

11. Kostnad-nytte vurderinger av tiltak for å øke forbruket av frukt og grønnsaker, for å redusere forekomsten av kreft. Statens ernæringsråd. Rapport nr. 4, 1998.

12. Bellizzi MC, Franklin MF, Duthie GG, James WPT. Vitamin E and coronary heart disease: the European paradox. Eur J Clin Nutr 1994; 48: 822-831.

13. Thorogood M. The epidemiology of vegetarianism and health. Nutr Res Rev 1995; 8: 179-192.

14. Kush LH o fl. Diet and 20-year mortality from coronary heart disease: The Ireland-Boston Diet Heart Study. N Engl J Med 1985; 312: 811-818.

15. Ness AR, Powles JW. Fruit and vegetables and cardiovascular disease: a review. Int J Epidemiol, 1997; 26: 1-13.

16. Ubbink JB, Becker PJ, Vermaak WJ. Will an increased dietary folate intake reduce the incidence of cardiovascular disease? Nutr Rev 1996, 54; 213-216.

17. Hertog MGL, Feskens EJM, Kromhout C. Antioxidant flavonols and coronary heart disease risk. Lancet 1997; 349-699.

18. Þorgeirsdóttir H. Per capita supply of food in Iceland 1956-1995 and changes in the prevalence of overweight and obvesity in men and women aged 45-64 in Reykjavík 1975-1994.

19. World Health Organization (WHO), 1998. OBESITY, Preventing and managing the global epidemic. Report of the WHO Consultation on Obesity, Geneva 3-5 June 1997. Geneva: World Health Organization.

20. MRC Vitamin Study Research Group: Prevention of neural tube defects: results of the MRC vitamin study. Lancet 1991; 338: 132-137.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Þroskaskeið barna

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Engin ein uppeldisaðferð dugir í öllum tilvikum. Börn eru hvert öðru ólík og bregðast ekki öll eins við aðstæðum. Einnig þarf að miða uppeldi við þroska barns. Þær aðferðir sem gefast vel þegar átt er við lítil börn sem eru rétt að byrja að ganga og kynnast heiminum henta síður þegar átt er við unglinga. Eðlilegt er að hvetja fimm ára barn til að leggjast til hvílu með því að lofa að lesa fyrir það sögu, en sama aðferð dugir varla á ungling. Róleg umræða um réttindi og skyldur getur hentað vel til að vekja barn á fermingaraldri til vitundar um samband þess við aðra, en svipuð umræða hentar varla fyrir fjögurra ára barn. Vegna þess að uppeldi og uppeldisaðferðir verða að mótast af þroska þess barns sem átt er við er hér lýst í stórum dráttum helstu þroskaskeiðum barnsins og einkennum þeirra með tilliti til uppeldis og þeirra krafna sem eðlilegt er að gera til barna. Skipting í æviskeið mótast að nokkru leyti af lífsskilyrðum og aðstæðum í hverju landi. Til dæmis er ekki ýkja langt síðan farið var að líta á unglinga sem sérstakan hóp með sérstaka siði.

Árunum þegar eiginlegt uppeldi fer fram, frá fæðingu þar til fólk hefur öðlast fullgildan þegnrétt um tvítugt, er gjarnan skipt í fjögur skeið og segja má að sú skipting eigi sér langa hefð, bæði í fræðum um þroska barna og í hversdagsumræðu um sama efni. Fyrsta skeiðið er árin tvö frá því að barn kemur í heiminn og þar til það byrjar að tala fyrir alvöru. Annað skeiðið nær síðan til þess tíma sem það lærir að lesa og skrifa, um það bil sjö til átta ára. Þá tekur við þriðja skeiðið sem lýkur þegar barn verður kynþroska. Síðasta skeiðið nær yfir unglingsárin þar til fólk verður fullveðja. Í daglegu máli eru þessi æviskeið ekki nákvæmt afmörkuð en ekki er fráleitt að kalla fyrsta skeiðið frumbernsku. Næsta skeið fer nokkurn veginn saman við það sem kallað er bernska. Síðan má segja að æska taki við og síðast unglings? eða ungdómsár.

Slík skipting er algeng í kenningum um vitsmuna? og félagsþroska barna og á sér einnig stoð í hefðum sem lúta að umönnun barna og þeim verkefnum sem þeim eru ætluð. Börn í frumbernsku eru kölluð ómálga og umönnun þeirra er um margt sérhæfð eins og orðin sem þeim eru valin lýsa best. Þau eru kölluð hvítvoðungar, reifa? og blautabörn, brjóstmylkingar og ungabörn. Orðin vísa flest til þess að hreinlæti og fæðugjöf séu mikil að fyrirferð í umönnun barna á þessum aldri.

Frumbernska

Þroski er hraðastur fyrstu árin eftir fæðingu. Spyrja má til gamans hvort rúmlega tveggja ára barn sé líkara nýfæddu barni eða fullorðnum manni. Svarið verður væntanlega að málskilningur og hreyfifærni tveggja ára trítils geri hann, þótt lítill sé, svo ólíkan ósjálfbjarga nýbura að honum svipi þrátt fyrir allt meira til fullorðins manns.

Í frumbernsku hefur barn ekki stjórn á hreyfingum sínum og hvötum og skilningur þess á máli er lítill sem enginn. Það er algerlega háð öðrum um fæðu, hreinlæti og hreyfingu. Þetta ástand kemur auðvitað í veg fyrir að kröfur séu gerðar til þess nema þá í mjög óverulegum skilningi. Auðvitað eru samskipti við barnið ýmiss konar bæði í umönnun, leik og atlotum, en barninu er ekki gert að bera ábyrgð á einu eða neinu. Það byrjar rétt að læra að sumt sé bannað, þegar á það er hrópað: "Nei, ekki, uss og skamm." Og það fer smám saman að sinna tilmælum af einföldustu gerð. Kröfur til barna verða að mótast af hæfni þeirra og varla verða gerðar flóknar kröfur til þessara barna. Reyndar er athyglisvert að á þessum aldri eru sennilega gerðar heldur meiri kröfur til frumburða en yngri systkina, nokkuð sem rekja má til ákafa og bjartsýni foreldra. Þetta kann að skýra nokkra fylgni milli raðar barns í systkinahópi og mældrar greindar á greindarprófum, en elstu börn mælast að jafnaði með örlítið hærri greind en yngri systkini.

Þó svo að félagsþroski á þessum árum sé takmarkaður er næsta víst að börn yngri en tveggja ára hafa bæði gaman og gott af samneyti við aðra, einföldum leikjum og samræðum. Enda þykir mörgum fullorðnum mjög ánægjulegt að fást við börn á þessum aldri og reyna að skilja tákn þeirra, bendingar og brölt af ýmsu tagi. Niðurstöður nær allra rannsókna á samskiptum foreldra og smábarna staðfesta að börn njóta þess með ýmsum hætti ef foreldrar eru næmir á fyrirætlanir þeirra og viðbrögð.

Bernska

Margvísleg þroskaferli þoka barni smátt og smátt frá því að vera bjargarlaust smábarn í ábyrga vitsmunaveru. Eftir því sem þroska barns vindur fram verða áhrif skilnings og hugsunar þess á hegðun smám saman meiri.

Skilningur barna eykst auðvitað vegna aukinnar reynslu, en einnig vegna betra minnis og vegna aukins hæfileika barnsins til að meta og vinna með fleiri en eina hugmynd í einu. Lítið barn er að jafnaði fljótt að gleyma og virðist ekki geyma í huga sér margar hugmyndir að vinna úr eða sem gera því kleift að draga kerfisbundnar ályktanir. Hugarheimur barnsins hefur því ekki eins skipuleg áhrif á hegðun þess og síðar verður. Hegðunin mótast því mest af umhverfinu, hugdettum og umbúðalausum löngunum barnsins. Hæfileikinn til að meta aðstæður eykst þó smám saman og barnið fer brátt að geta unnið með nokkrar hugmyndir í einu.

Allir foreldrar reyna að innræta börnum sínum reglur sem þau eiga að hlíta. En þeir hafa líka rekið sig á að það er ekki alltaf einfalt mál. Skilningur barns virðist til dæmis koma á undan hegðuninni. Þau gera oft eitt og annað án þess að hugsa sig um, en það lýsir hvatvísi þeirra. Börn geta vitað af tiltekinni reglu og jafnvel ætlað sér að fara eftir henni án þess þó að þeim takist það.

Sem dæmi um hvatvísi barna á þessum aldri má nefna tilraun þar sem börnum á aldrinum tveggja til fjögurra ára var sagt að kreista gúmmíbolta þegar grænt ljós kviknaði á sérstökum götuvita í tilraunastofunni, en að kreista ekki þegar rautt ljós kviknaði. Börn á þessum aldri, einkum þau yngri, höfðu ríka tilhneigingu til þess að kreista boltann alltaf þegar ljós kviknaði, sama hvernig það var á litinn. Þetta má líklega rekja til þess hve stutt er frá umhverfisáreitum í athafnir hjá litlum börnum. Áður en þau fara að nota tungumálið, reglur og varnaðarorð til þess að stilla sig, bregðast þau beint við umhverfinu.

Það þýðir lítið að krefja fjögurra ára barn af mikilli festu um að standa við loforð, til dæmis að snerta ekki stóra blómið í stofunni eða blóta aldrei aftur. Þegar barnið sér stóra blómið verður svo freistandi að snerta það að það verður nánast óhjákvæmilegt. Og þegar barnið verður reitt gufa reglur og loforð upp, jafnvel enn fyrr en gerist hjá fullorðnum. Slíka yfirsjón lítils barns er varla hægt að kalla svikið loforð.

Aukinn orðaforði og málþroski á þátt í því að auka almennan skilning barna á umhverfi sínu. Sama gildir um hæfileika til að huga að nokkrum hlutum í einu. Eftir því sem börn þroskast verða þau sífellt hæfari til að meta mörg atriði í einu með hliðsjón af ólíkum sjónarmiðum. Það þarf til dæmis allnokkurn orðaforða og talsverða færni til þess að skilja setningu eins og "auðvitað mátt þú fara út að leika, en ekki nema þú biðjir Valgeir litla afsökunar fyrst".

Þegar börnin skilja hegðunarreglur, muna þær og geta stillt sig um að hegða sér á hvatvísan hátt með hliðsjón af þeim, verður auðvitað breyting á sjálfsstjórn þeirra. Þau verða þá ekki eins háð umhverfisáreitum og áður. Þau stilla sig með hjálp reglna. Hvatvísi barna minnkar með aldrinum og sjálfsstjórn þeirra eykst alla jafna.

Reynsluleysi og vanþroskað minni setja hugsun barna skorður. Eitt af því sem einkennir barn sem er yngra en sex til sjö ára er vanhæfni þess til að skilja sjónarmið annarra eða setja sig í þeirra spor. Börnum hættir því til að skilja alla hluti afar jarðneskum skilningi, einkum með tilliti til eigin hagsmuna. Með því er ekki sagt að þau geti ekki verið blíð og sýnt öðrum samúð. Sú samúð dregur þó oftast dám af þeirra eigin stöðu. Tveggja ára barn reynir til dæmis að hugga móður sína með því að sækja handa henni bangsann sinn.

Takmarkanir á skilningi barna á þessum aldri gera þau þó síður en svo erfið eða leiðinleg því að hugarheimur þeirra er afar heillandi. Mörk ímyndunar og veruleika eru líka mjög óljós á þessu æviskeiði og á þessum aldri læra þau merkingu orða með virkri túlkun og virkri notkun. Fimm ára drengur fær að vita að maður sem er í heimsókn hjá föður hans heitir Gestur. "Hvað heitirðu þá þegar þú er heima hjá þér?" spyr sá litli alveg forviða. Spurningin varpar ljósi á það hvernig barnið reynir að skilja umhverfi sitt, en athugar ekki að orð sem hefur almenna merkingu getur líka verið sérnafn.

Æska

Ein mikilvægasta breyting sem verður á lífi barna þegar sjö ára aldri er náð er formleg skólaganga. Heimurinn stækkar og börnin öðlast nýja reynslu sem þátttakendur í bekkjarstarfi þar sem vinna þeirra og hegðun er undir smásjá. Kennari og skóli gera til þeirra nýjar kröfur. Þau reyna, bæði sjálf og með því að fylgjast með bekkjarfélögum sínum, hvernig það er að mæta þessum kröfum og eins hvernig það er að uppfylla ekki þær kröfur sem til þeirra eru gerðar. Þetta tímabil í ævi barnsins einkennist af athafnasemi og fróðleiksfýsn, bæði í leik og starfi.

Sex til tólf ára börn greina sig að mörgu leyti frá tveggja til fimm ára börnum. Hugsun þeirra og aðferðir til að muna eru miklu skipulegri en áður og hæfni þeirra til að leysa bókleg og verkleg verkefni hefur aukist. Orðaforði eykst hröðum skrefum og þau skilja óhlutbundin orð smám saman betur. Þar má nefna orð sem lýsa skapgerð, tilfinningum og fyrirætlunum annarra, orð eins og heiðarlegur, sanngjarn, hjálpsamur, sár og kátur. Þó lætur þeim ekki vel að fjalla með háfleygum hætti um félagslíf eða skilning sinn á umhverfi sínu.

Smám saman þroskast hæfni þeirra til að líta í eigin barm og setja sig í spor annarra. Þau verða æ færari um að aðgreina og samræma ólík sjónarmið. Þessi hæfni birtist til dæmis vel þegar taka þarf ákvörðun um í hvaða leik skuli farið. Ekki á aðeins að fara í þann leik sem "ég" vil, heldur er lagt til að fyrst skuli farið í leikinn sem "ég" vil en síðan í leikinn sem "þú" vilt. Þannig er reynt að gera báðum til hæfis. Á þessum aldri sjá börnin líka að reglur eru ekki óumbreytanlegar eins og eitthvert ytra vald. Þau búa gjarnan sjálf til reglur í leikjum og leggja áherslu á að þeim skuli fylgt.

Einnig eykst þörf barna fyrir vináttu. Þau verja æ meiri tíma með jafnöldrum sínum og eignast gjarnan ákveðna vini. Vináttubönd á þessum aldri mótast meðal annars af breyttum skilningi barna á vináttu og aukinni innsýn í hugarheim annarra. Hugmyndir þeirra um vináttu fela í sér að vinum falli vel hvor við annan, þeir hafi ánægju af að umgangast, hjálpist að, hafi sömu áhugamál eða segi hvor öðrum leyndarmál. Þannig leggja þau áherslu á tvíhliða samband. Ekki er nóg að aðeins öðrum falli vel við hinn, sem gæti vel verið uppi á teningnum hjá yngri börnum, heldur verða tilfinningarnar að vera gagnkvæmar.

Algengast er að börn á þessum aldri sækist einkum eftir samvistum við önnur börn af sama kyni. Vinir deila áhugamálum og leyndarmálum, skiptast á skoðunum og bindast tilfinningalega. Í slíkum samskiptum þroskast félagsleg hæfni barna mikið, jafnvel meira en í samskiptum við fullorðna að mati sumra. Sjálfsvitund þeirra þroskast einnig. Börn öðlast öryggi við að eiga vini og hefur sú tilfinning jákvæð áhrif á þá mynd sem þau hafa af sjálfum sér í samskiptum við aðra. Börn sem ekki eiga vini og er jafnvel hafnað í félagahópi sýna minni félagshæfni en önnur börn. Til dæmis eiga vinalítil börn erfitt með að tileinka sér almennar reglur í samskiptum sem lærast í félagahópnum, svo sem tillitssemi, og skipta svo miklu máli um hvernig þeim gengur að aðlagast hópnum. Einnig hefur komið í ljós að jákvæð viðhorf barna til skólans litast mjög af tengslum þeirra við bekkjarfélaga í upphafi skólaárs og því hvort þau eiga vin eða vini í skólanum.

Ungdómur

Kynþroskaaldurinn er viðburðaríkur fyrir börn. Þau vaxa hratt og útlit þeirra breytist eftir því. Þau fara að sýna gagnstæðu kyni aukinn áhuga. Sumir tala einnig um að unglingar á tilteknum aldri séu svo uppteknir af sjálfum sér og kunningjahópi sínum að heimsmynd þeirra verði næstum eins takmörkuð og barna á bernskuskeiði. Sú tilhneiging að apa alla hluti eftir næsta unglingi gengur þó tiltölulega fljótt yfir.

Ástæða er til þess að vekja athygli á því að fáar rannsóknir staðfesta það, sem stundum er sagt, að unglingsár séu tiltakanlega erfitt æviskeið. Auðvitað er þroski unglinga margvíslegur og þau verkefni sem unglingur þarf að takast á við eru fjölbreytt og oft strembin. En unglingsárin eru fleiri en eitt og fleiri en tvö og því fer fjarri að öll þroskaverkefnin dembist yfir unglinga á sama tíma. Einnig aukast smám saman hæfileikar unglinganna til að takast á við vanda, móta sjálfsmynd sína, framtíðaráform, kynímynd og fleira. Þá benda flestar rannsóknir líka til þess að kynslóðabilið, mikill ágreiningur unglinga og foreldra um hvað gefi lífinu gildi, sé fyrirferðarmeira í skáldsögum og blaðafrásögnum en í veruleikanum sjálfum.

Vegferð barna frá hvatvísi til sjálfsstjórnar, frá skilningsleysi til innsæis, er margþætt og flókin. Í ljósi þess er nauðsynlegt að minna á þann mikla mun sem hugsanlegt er að komi fram á þroska þeirra og þarf ekki endilega að vera áhyggjuefni uppalenda. Sum börn tala skýrt um þriggja ára aldur, önnur ekki fyrr en sjö ára. Hvort tveggja getur verið innan eðlilegra marka. Börn taka út hraðvaxtarskeið sitt á mismunandi tíma. Þannig getur verið verulegur munur á stærð tveggja unglinga á tilteknu tímabili án þess að það gefi góðar vísbendingar um stærðarmun þeirra á fullorðinsárum. Sama gildir um hæfileika. Börn eru misfljót að tileinka sér hæfni og þurfa mismikla æfingu. Þetta er mikilvægt fyrir uppalendur að hafa í huga, til þess að þeir missi ekki móðinn þegar tiltekinn þroski verður ekki nákvæmlega í samræmi við hliðstæðan þroska hjá öðrum börnum eða samkvæmt alhæfingum fræðikenninga og fróðleiksbæklinga. Hafi foreldrar hins vegar rökstuddar áhyggjur af þroska eða hegðun barna sinna er vissara að láta sérfræðinga athuga hvort tilefni sé til sérstakra aðgerða.

Sigurður J. Grétarsson, sálfræðingur og Sigrún Aðalbjarnardóttir, uppeldisfræðingur

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Netið getur verið bæði hollt og hættulegt

 

04.05.2006

 

Ameríska sálfræðingafélagið lét nýverið frá sér fréttatilynningu um hvernig internetið getur haft áhrif á börn.  Um 75-90% unglinga í Bandaríkjunum nota netið að staðaldri og samkvæmt nýlegrum rannsóknum, getur það haft bæði jákvæð og neikvæð áhrif á ungt fólk.

 

Rannsóknirnar sýndu að netið getur ýtt undir hegðun sem snýr að sjálfsmeiðslum hjá sumum en einnig ýtt undir námsárangur og heilbrigðisvitund hjá öðrum.

 

Tilgangur rannsóknanna var að sýna fram á að netið hefur bæði góðar og slæmar hliðar og samkvæmt sálfræðingafélaginu náðist það takmark.  Rannsóknirnar sem um ræðir könnuðu hvernig unglingar hegða sér á netinu og hvaða áhrif það hafði á þá.  Meðal þess sem var skoðað, var hvernig unglingar sem meiða sjálfa sig með ýmsum hætti nota netið og hvernig unglingar nota netið til að auka námsgetu sína.
 

Rannsóknirnar sýndu fram á að netið getur veitt mikilvægan félagslegan stuðning fyrir einangraða unglinga en getur einnig ýtt undir óheilbrigða hegðun.  Netið gefur oft slæmri hegðun hljómgrunn og lætur hana virka eðlilega fyrir ómótaða unglinga og börn.  Þannig eru ógrynni af síðum sem ýta undir óheilbrigða líkamsímynd og jafnvel dýrkun á anorexiu og spjallsíður sem fjalla um að skera sig og misþyrma sjálfum sér.
 

Rannsóknirnar sýndu að þessar síður geta haft áhrif á unglinga og jafnvel kennt þeim nýjar leiðir til að meiða sig.  Þær sýndu að spjallborð á netinu veita unglingum sem meiða sjálfa sig stað til að fá útrás og kynnast öðrum sem aðhyllast sömu eða álíka hegðun.
 

Rannsóknirnar sýndu einnig að netið hefur góðar hliðar og getur meðal annars verið gott námstæki fyrir einangraða landshluta.  Þær sýndu að þau börn sem nota internetið að staðaldri við lærdóm standa sig betur í lestri og fá hærri einkunnir.  Athyglisvert þykir þó að netið hafði engin sjáanleg áhrif á stærðfræðikunnáttu og því er talið hugsanlegt að hækkun einkunna sé vegna aukins lesturs sem felst í netnotkun.
 

Þetta sýnir enn og aftur fram á mikilvægi þess að foreldrar geri sér grein fyrir hvað börn þeirra eru að gera í tölvunum sínum og ræði opinskátt við börnin sín um það sem þau kunna að finna þar.


 

APA

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Downs heilkenni og hjartagallar

 

 

Um helmingur barna með Downs-heilkenni eru með hjartagalla. Þessir gallar eru meðfæddir þó að þeir valdi ekki allir einkennum strax eftir fæðingu. Þar sem hjartagallar eru svo algengir meðal barna með Downs-heilkenni ættu öll slík börn að vera skoðuð af barnahjartalækni á fyrstu vikum ævinnar.
 

Hjartagallar sem börn með Downs-heilkenni fæðast með eru hinir sömu og börn sem eru ekki með slíkt heilkenni en í öðrum hlutföllum. Þannig er svokallaður lokuvísagalli þar sem op er milli bæði gátta og slegla og lokan á milli þeirra er óeðlileg (atrio ventricular septal defect, AVSD) mjög algengur meðal barna með Downs-heilkenni en annars sjaldgæfur hjartagalli. Aðrir hjartagallar sem börn með Downs-heilkenni hafa eru í röð eftir algengi; op milli slegla (ventricular septal defect, VSD), op milli gátta (atrial septal defect, ASD), ferna Fallots (tetralogy of Fallot, TOF), opin fósturæð (patent ductus arteriosus, PDA). Aðrir gallar eru sjaldgæfir en það er athyglisvert að börn með heilkenni Downs hafa ekki greinst með ákveðna hjartagalla sem annars eru nokkuð algengir, eins og víxlun á stóru slagæðunum (TGA).
 

Einkenni meðfæddra hjartagalla eru yfirleitt annað hvort blámi eða hjartabilun. Blámi orsakast af því að blátt súrefnissnautt blóð blandast rauða blóðinu, t.d ef op er á milli hólfa hjartans, berst útí líkamsblóðrás og veldur bláum húðlit og bláma á vörum. Hjartabilun er samheiti einkenna sem orsakast af því að hjartað nær ekki að sinna þörfum líkamans fyrir næringarefnum. Hjartað er þó ekki bilað heldur hefur ekki undan að dæla nógu blóði um líkamann þar sem hluti þess fer um op milli hólfa hjartans og ekki út í líkamsblóðrás. Þetta ástand leiðir til þess að í líkamann og aðallega lungum, safnast auka vökvi. Þetta veldur því að viðkomandi svitnar og mæðist, oft samfara fæðuinntöku og vegna þessa, sem og vegna aukinnar orkuþarfar, þyngist illa.
 

Meðferð meðfæddra hjartagalla er í flestum tilfellum skurðaðgerð þar sem gert er við gallann, opum á milli blóðrása lokað eða létt á þrengslum útí æðar, eins og í fernu Fallots. Í sumum tilfellum má gera við gallann í hjartaþræðingu en þannig er t.d. hægt að loka opinni fósturæð með þartilgerðum gormi sem komið er fyrir í þræðingu. Oft þurfa börn með hjartagalla að vera á lyfjameðferð um lengri eða skemmri tíma, aðallega áður en þau fara í aðgerð. Þetta eru annars vegar lyf sem auka samdráttarkraft hjartans eins og digoxin (Lanoxin®) eða þvagræsilyf sem auka vökvaútskilnað úr líkamanum, eins og furosemíð (Lasix®). Önnur lyf eru sjaldnar notuð en þó þarf oft að gefa auka sölt (kaliumklóríð) sem tapast úr líkamanum vegna þvagræsilyfjanna.
 

Aðgerðir vegna hjartagalla eru gerðar á mismunandi tímum eftir gerð gallans. Börn með lokuvísagalla, op milli slegla eða fernu Fallots fara yfirleitt í aðgerð fyrir sex mánaða aldur. Opinni fósturæð þarf stundum að loka á fyrstu mánuðum ævinnar en stundum síðar, allt eftir stærð æðarinnar. Opi milli gátta er lokað þegar börnin eru tveggja til fjögurra ára. Horfur eftir aðgerð eru góðar en börn með heilkenni Downs og hjartagalla sem hafa farið í aðgerð þurfa flest að vera í ævilöngu eftirliti hjá barnahjartalækni. Auk þess þurfa þau flest að viðhafa ævilanga hjartaþelsbólguvörn sem felur í sér sýklalyfjagjöf fyrir tannaðgerðir og skurðaðgerðir.

 

 

Gunnlaugur Sigfússon,
barnalæknir og sérfræðingur í hjartasjúkdómum barna
.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Blöðrur geta verið lífshættulegar fyrir smábörn

 

3.3.2003

Margir foreldrar hafa haft samband við Árvekni og bent á að víða sé verið að gefa smábörnum óuppblásnar

 

Mikilvægt er að börn yngri en 6-8 ára leiki sér ekki að óuppblásnum blöðrum nema undir eftirliti fullorðinna. Óuppblásnar blöðrur geta verið afar varasamar, sérstaklega fyrir ung börn, vegna köfnunarhættu. Börnum er óhætt að leika sér að uppblásnum blöðrum en fullorðnir ættu að fjarlægja þær strax ef þær springa.  Vert er að benda á að eldri börn hafa verið hætt komin, þegar þau hafa verið að búa til kúlur úr sprungnum blöðrum

Í Bandaríkjunum valda blöðrur flestum köfnunarslysum og vitað er um tilfelli hér á landi þar sem litlu hefur mátt muna.  Það er því mikilvægt að vera alltaf á varðbergi þar sem blöðrur eru í umferð.

Það eru vinsamleg tilmæli okkar til fyrirtækja og stofnana að börnum séu ekki gefnar óuppblásnar blöðrur en það er í lagi að gefa þeim blöðrur sem hafa verið blásnar upp ef foreldrarnir leyfa það.

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Mörg tannslys í vatnsrennibrautum

 

 

29.8.2002

Vatnsrennibrautir njóta mikilla vinsælda í dag. Víða þar sem slíkar brautir eru hefur verið komið fyrir ljósabúnaði sem stýra á umferð í brautina og hindra þannig árekstra í henni. Þrátt fyrir þennan búnað hefur fjöldi barna lent í slæmum árekstrum sem meðal annars hafa valdið tannsköðum.  Slíkir skaðar geta reynst afar kostnaðarsamir. 

 

Hvers vegna verða þessir árekstrar þrátt fyrir að ljósabúnaðurinn sé til staðar? Einfaldlega vegna þess að sumir sundlaugargestir virða ekki ljósin. Mikið hefur verið um símhringingar til Árvekni vegna þessara slysa og eru margir foreldrar reiðir sundlaugarvörðum fyrir að hafa ekki komið í veg fyrir slysið.

Það er mikilvægt að taka á þessu vandamáli sem fyrst og það þarf fyrst og fremst að gera í samstarfi við foreldrana.  Það er á ábyrgð þeirra að brýna fyrir börnum sínum að fara eftir þeim reglum sem gilda í vatnsrennibrautum og að það geti verið hættulegt að fara ekki eftir þeim.  Þeir verða að útskýra fyrir þeim hvernig ljósin virka.

Á nokkrum sundastöðum hafa sundlaugarverðir mátt grípa til þeirra ráða að reka þann uppúr sundlauginni sem ekki hefur virt umgengnisreglurnar og hefur það skilað nokkrum árangri.

Nú er bara spurning hvort fleiri sundstaðir ættu ekki að grípa til þessara ráða.   Það er ljóst að eitthvað verður að gera.  Foreldrar eiga ekki að sætta sig við að börnin þeirra verði fyrir alvarlegum og kostnaðarsömum slysum, vegna þess að einhverjir aðrir en þau fara ekki eftir settum reglum. 

Herdís Storgaard
-framkvæmdastjóri Árvekni-

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Alvarleg slys vegna kengúruprika

 

 

22.8.2002

 

Tvær tilkynningar um áverka á höfði hafa borist Árvekni í sumar vegna kengúruprika.

 

Í báðum tilfellum voru börnin ekki með hjálm en mikilvægt er að nota t.d. reiðhjólahjálm þegar hoppað er um á prikinu.

Í samtali við foreldra barnanna kom það skýrt fram að börnin hefðu slasast illa á höfði þegar þau misstu jafnvægið á prikinu. Þar sem að börnin þurfa að halda sér fast þegar hoppað er þá gefst þeim ekki svigrúm til að setja hendurnar fyrir sig ef þau detta og lenda því illa á höfðinu.

Gerðar hafa verið athugasemdir um að prikið sé stór hættulegt en í samtali við Guðjón Guðmundsson hjá Vífilfelli uppfyllir prikið þær kröfur sem gerðar eru til slíks leikfangs og lét fyrirtækið einmitt kanna það hjá markaðsgæsluaðilum hér á landi áður en leikurinn var auglýstur. Einnig kom það fram í samtali við Guðjón að fyrirtækið hefði gert ýmsar aðrar öryggisráðstafanir og má þar nefna að með prikinu fylgja leiðbeiningar um notkun þess á íslensku og þar er kvatt til að þeir sem það noti séu með hjálm.  Í auglýsingaherferð tengdum leik fyrirtækisins vakti það athygli að í auglýsingunni var sá sem var að nota prikið með hjálm.

Það ber að fagna þessu framtaki fyrirtækisins um leið og við hjá Árvekni viljum benda foreldrum á að hafa gætur á börnum sínum þegar þau nota kengúruprikið og sjá til þess að þau noti hjálm og úlnliðshlífar.

Herdís L. Storgaard
- framkvæmdastjóri Árvekni-

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Lyklaböndin geta verið varasöm

 

4.2.2005

Á síðustu misserum hafa svokölluð lyklabönd verið vinsæl hjá börnum og unglingum. Böndin nota börnin til að geyma ýmislegt sem þau vilja passa upp á - en böndin geta verið slysavaldur.

Í byrjun vetrar mátti litlu muna að alvarlegt slys yrði þegar að 9 ára stúlka festi sig í leiktæki. Stúlkan var að leika sér í kastala á skólalóð og um hálsinn var hún með nælonband sem í var festur lykill með járnkrók. Þegar að stúlkan stökk úr tækinu hékk hún á bandinu því lykillinn hfi farið í rauf á tækinu og sat þar fastur. Stúlkan barðist um og við það brotnaði krókurinn og hún lostnaði. Skiljanlega varð hún mjög skelkuð en hlaut aðeins minni háttar áverka vegna þess hversu fljótt hún losnaði.

Hægt að gera böndin öruggari

Eftir að Árvekni var tilkynnt um þetta slys var farið að skoða þau bönd sem eru til sölu. Böndin eru mjög mismunandi, sum eru með öryggislæsingu (sjá mynd.- gult). Önnur eru heil eins og bandið sem stúlkan var með um hálsinn þegar að slysið átti sér stað (sjá mynd - blátt). Foreldrum er bent á að kanna böndin sem eru í notkun á heimilinu. Engin ástæða er til að henda þeim, heldur ætti að gera þau örugg með því að klippa þau í sundur og setja franskan rennilás á endana (sjá mynd - rautt).
 

Smella til að stækka mynd

Smella á mynd til að stækka

Smellið á myndina til að stækka

Með öryggislæsingu

Engin öryggislæsing

 Með frönskum rennilás

 


 

Herdís L. Storgaard
Verkefnastjóri barnaslysavarna Árvekni

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Börn eru að festa skófatnað í rúllustigum

 

10.11.2005

Lýðheilsustöð hafa verið að berast tilkynningar um óhöpp í rúllustigum þar sem börn hafa fest stígvél eða gúmmískó í stigunum. Skófatnaðurinn eyðilagðist en börnin sluppu með skrekkinn í þessum tilvikum. Af gefnu tilefni eru foreldrar beðnir að hafa gætur á börnum sínum í rúllustigum og leyfa þeim alls ekki að leika sér þar.

Atvikin sem um ræðir áttu sér stað nú í haust, annars vegar í verslunarmiðstöðinni Smáralind í Kópavogi og hins vegar í Húsgagnahöllinni. Í Smáralind var drengur á leið upp stigann og þegar hann ætlaði að stíga af stiganum klipptist framan af öðru stígvéli hans. Það vildi honum til happs að stígvélin voru vel við vöxt þannig að tærnar sluppu. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem svona gerist og vitað er að nokkur börn hafi skaddast á tám við svipaðar aðstæður.

Í framhaldi af frétt, sem birtist um atvikið í dagblöðum, hafði móðir samband við Lýðheilsustöð og tilkynni svipað atvik sem átti sér stað í byrjun október í verslunarhúsnæði Húsgagnahallarinnar. Þar mátti litlu muna þegar að fjögra og hálfs árs sonur hennar festi gúmmískóinn í rúllustiganum. Sem betur fer skaddaðist barnið ekki en skórinn flettist í sundur.

Ekki samræmdar aðvörunarmerkingar

Við frekari skoðun kemur í ljós að ekki eru samræmdar aðvörunarmerkingar í og við rúllustiga og ekki eru gerðar sömu kröfur um merkingar í stigunum sjálfum. Þetta er ákaflega bagalegt og því mjög erfitt að ráðleggja fólki hvernig það eigi að nota stigana á öruggan hátt.

Samkvæmt gildandi íslenskum staðli um rúllustiga og færibönd, ætlum til fólksflutninga, þá á að vera stöðvunarbúnaður í stiganum sem stoppar stigann þegar eitthvað fer á milli þrepanna. Það gerðist í öðru tilfellinu en ekki fyrr en klippst hafði framan af stígvélinu - sem hefði allt eins getað verið tær drengsins.

Passið börnin í stigunum

Foreldrar eru hvattir til að gæta barna sinna mjög vel í og við rúllustiga og alls ekki að leyfa þeim að leika sér í þeim. Í rúllustiganum er mikilvægt að halda sér í handriðið og standa í miðju þrepi. Í sumum rúllustigum eru gular línur fremst og til hliðar á þrepinu en þær gefa það til kynna að þar eigi ekki að standa. Í öðrum rúllustigum eru engar slíkar merkingar en þeir eru með sópkant til hliðar við þrepin sem hindrar fólk í að standa of nálægt hliðum þrepsins. Lausar reimar í skóm geta setið fastar í raufum í þrepunum og því er mikilvægt að þær séu vel hnýttar þegar farið er í stigann. Á meðfylgjandi myndum má sjá hversu illa stigarnir fóru með skótau barnanna.

 

Herdís L. Storgaard

Verkefnastjóri banaslysavarna

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Árlega slasast um 100 börn í innkaupakerrum

 

 

16.11.2005

Hérlendis slasast um 100 börn árlega við það að falla úr innkaupakerrum. Lýðheilsustöð og Slysavarnafélagið Landsbjörg standa því fyrir átaki til að sporna gegn þessum slysum og héldu í tengslum við það til kynningarfundar í Byko í Breiddinni í Kópavogi fimmtudaginn 17. nóvember.

Herdís Storgaard, verkefnisstjóri Árvekni hjá Lýðheilsustöð, Sigrún A. Þorsteinsdóttir, sviðsstjóri slysavarna hjá Slysavarnafélaginu Landsbjörgu, og Hulda Brá Magnadóttir sérfræðingur í heila- og taugaskurðlækningum, kynntu átakið og sögðu frá slysum sem orðið hafa þegar börn detta úr innkaupakörfum.
Á kynningunni kom fram að börn sem slasast vegna falls úr innkaupakerru, gjarnan niður á steypt gólf, meiðast oft mjög illa. Oftar en ekki detta þau á höfuðið, þar sem afleiðingin er alvarlegur höfuðáverki sem jafnvel hefur áhrif á líf barnsins það sem eftir er. En sem betur fer er aðeins um kúlu eða skrámur að ræða í öðrum tilefellum. En með því foreldrar séu mjög vel á verði og noti körfurnar á réttan hátt fyrir börnin má koma í veg fyrir þessi slys. Einnig er mikilvægt að foreldrum bjóðist kerrur með öryggisbeltum í öllum verslunum en fram kom á fundinum að ennþá eru ekki mjög margar verslanir með slíkar kerrur - en vonandi hefur átakið þau áhrif að þar verði bætt úr. Verslanir eiga að geta keypt slík belti hjá þeim aðilum sem selja innkaupakerrur.

Veggspjöld með skilaboðunum hanga nú vonandi á veggjum verslana um allt land og upplýsinabæklingur fyrir foreldra liggur þar frammi.

Í tengslum við átakið var verslunum sendar neðangreindar upplýsingar um það hvernig innkaupakerrur eiga að vera til að þær séu sem öruggastar fyrir börnin - svo innkaupaleiðangur foreldranna breytist ekki í martröð.

Svona eru innkaupakerrurnar öruggari:

Enginn vafi er á því að örugg og rétt notkun á innkaupakerrum getur bæði komið í  veg fyrir slys og fækkað þeim.  Slysatölur sýna að sá hópur sem slasast hvað oftast í tengslum við innkaupakerrur eru börn.  Tölurnar gefa ekki til kynna hvort um er að ræða fall úr kerrunum sökum aðgæsluleysis foreldra eða hvort innkaupakerrurnar ultu  þar sem þær voru lélegar eða t.d. dekk og undirvagn þeirra slitin eða biluð.  Ef fækka á slysum í tengslum við innkaupakerrur er nauðsynlegt að auka ábyrgð og aðgæslu foreldra og að verslanir skipuleggi reglubundið eftirlit og viðhald með kerrunum. Einnig ber að huga að því að kaupa eingöngu innkaupakerrur sem uppfylla kröfur samhæfður evrópsks staðalls ÍST EN 1929 (Basket trolleys: Requirements and tests for basket trolleys with or without a child carrying facility).   Staðlar eru ekki lög og því ber framleiðendum innkaupakerra ekki að hanna og framleiða kerrur sínar eftir staðlinum en hann er hins vegar það viðmið sem framleiðendur og staðlasamtök Evrópu, CEN, hafa samþykkt að gildi sem besti kostur. Staðallinn er í nokkrum hlutum sem hver um sig tekur á ólíkum þáttum við innkaupakerrur t.d. hönnun barnastóla og að slíkar kerrur skuli vera með hemlabúnaði, hvaða upplýsingar skulu vera á innkaupakerrum t.d. til foreldra um rétta og örugga notkun sem og prófunarkröfur er lúta að stöðugleika.  Í staðlinum er einnig skilgreint hvaða upplýsingar skulu vera sýnilegar s.s. hámarksþyngd barna er nota barnastólana og hvernig viðhaldi skuli háttað til að tryggja öryggi vörunnar.  


Við val og kaup á innkaupakerrum er því mikilvægt að skoða hvort kerrurnar uppfylli ákvæði staðla um innkaupakerrur og hvort framleiðandi geti látið í té upplýsingar sem þess efnis að þær hafi verið prófaðar með hliðsjón af þeim.  Jafnframt eiga framaleiðendur að láta kaupendum í té upplýsingar um viðhald og eftirlit með innkaupakerrunum. Engar almennar reglur eru til um líftíma innkaupakerra, þar vegur þyngst notkun þeirra og viðhald verslunar.  Það er aldrei of oft tíundað að slys á börnum í tengslum við notkun innkaupakerra er samspil notkunar foreldra og viðhalds verslana á kerrunum.

 

Lýðheilsustöð, Slysavarnafélagið Landsbjörg og Neytendastofa hvetja verslunareigendur til að koma sér upp innra skipulagi sem tryggir að reglulega er farið yfir ástand innkaupakerrana þar sem m.a. yrði horft til upplýsinga frá framleiðenda auk eftirfarandi:

 

§         Er einn aðili ábyrgur fyrir öllum kerrum verslunarinnar?

§         Eru skemmdar eða laskaðar kerrur teknar til hliðar í lok dags?

§         Er farið yfir öll barnasæti reglulega s.s. festingar þeirra við kerru?

§         Eru öryggisfestingar barnasæta og belti sætisólar á innkaupakerrum yfirfarnar reglulega?

§         Er reglulega skipt um belti eða sætisólar?

§         Er reglulega farið yfir hjól innkaupakerra, þau hreinsuð?

§         Eru merkingar um hámarksþyngd barna á kerrunum, ungabarnastóll: 9 kg og barnasæti: 15 kg.

§         Eru merkingar um að börn sem sitji í sæti kerrunar skuli nota skuli belti

§         Eru merkingar um að ef sérstök barnasæti eru á kerru þá skuli nota hemlabúnað.

§         Eru merkingar þess efnis að foreldrar skuli ávallt hafa eftirlit með börnum sem eru í innkaupakerrunni”.

§         Er nánasta umhverfi verslunarinnar greiðfært fyrir kerrur, geta holur í bílastæði, háir eða lausir kantar orsakað eða haft áhrif á stöðugleika kerru?

 


fréttatilkynning_innkaupakerrur

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Göngum með börnunum í skólann

 

 

24.8.2004

 

Um þessar mundir eru um 40.000 börn og unglingar að setjast á skólabekk. Þar af eru líklega um 4000 nýliðar sem eru að feta sín fyrstu skref í umferðinni.

 

 

Við flesta skóla landsins myndast umferðaröngþveiti á morgnana. Öngþveitinu fylgir hávaða- og útblástursmengun með tilheyrandi óþægindum og einnig umtalsverð slysahætta þegar börnin eru að skjótast á milli bíla.

Bílum fjölgar jafnt og þétt. Aukinni umferð fylgir meiri slysahætta og vegna slysahættunnar er börnum í síauknum mæli ekið til skóla. Þetta er vítahringur sem vert væri að losna úr. Flestir sem nú eru fullorðnir ólust upp við það að koma sjálfum sér í og úr skóla, gangandi, hjólandi eða með strætó.  Þetta hefur breyst og stór hluti skólabarna fær nú far með bíl.  Á sama tíma er hreyfingarleysi og ofþyngd vaxandi meðal ungs fólks og henni fylgja oftar en ekki heilsufarslegur, sálrænn og félagslegur vandi. Ein leið til að bæta úr er að gera hreyfingu að lífsstíl.

Kennum börnunum öruggar leiðir til að ganga í skólann. Regluleg hreyfing er öllum nauðsynleg. Börn ættu, skv. ráðleggingum Lýðheilsustöðvar, að hreyfa sig að lágmarki klukkustund á dag og daglegur labbitúr til og frá skóla er þar gott innlegg.

Börn þurfa tilsögn til að læra að forðast hættur í umferðinni. Þar til þau byrja í grunnskóla hafa þau alist upp undir verndarvæng forráðamanna heima og á dagheimilum. Besta leiðin til að forðast slys í umferðinni er að þau læri að umgangast og varast hætturnar. 

Gefum okkur tíma og göngum í skólann með barninu. Á göngunni gefst gott tækifæri til að ræða heimsmálin, fá hreyfingu í skrokkinn og hreint loft í lungun. Eitthvað sem bæði barni og foreldri verður gott af.

 

Haukur Þór Haraldsson

Lýðheilsustöð

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Hvað borða börnin? Könnun á mataræði skólabarna.

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Laufey Steingrímsdóttir, forstöðumaður Manneldisráðs
Frá því elstu menn muna hafa neysluvenjur barna og unglinga verið fullorðnum áhyggjuefni og jafnvel hneykslunarhella. Svo mikið er víst að það teldist til tíðinda ef niðurstöður nýrrar neyslukönnunar sýndu að mataræði æskufólks væri eins og best yrði á kosið. Hitt verður að segjast eins og er að fullyrðingar um lélegt viðurværi barna og unglinga á Íslandi hafa oftar en ekki byggst á getgátum eða einhvers konar tilfinningu fyrir ástandinu. Fram til ársins 1992 höfðu aðeins tvær skipulagðar rannsóknir verið gerðar á mataræði skólafólks hér á landi, sú fyrri á Vestfjörðum árið 1939, hin síðari í Reykjavík árið 1977 en Baldur Johnsen læknir stóð fyrir þeim báðum.

Síðastliðinn vetur gekkst Manneldisráð Íslands loks fyrir ítarlegri könnun meðal skólabarna sem var meðal annars ætlað að svara þeirri grundvallarspurningu hvort börnin okkar fái nægilega holla og næringarríka fæðu. Könnunin fór þannig fram að þjálfaðir spyrlar heimsóttu 22 skóla víðs vegar á landinu og tóku viðtöl við nemendur úr 5., 7. og 9. bekkjum grunnskóla, samtals 1166 börn og unglinga.

Niðurstöður könnunarinnar sýna að skortur á nauðsynlegum næringarefnum telst varla almennt vandamál meðal íslenskra skólabarna þótt því sé ekki að neita að einstaka börn sýni merki um ófullnægjandi viðurværi. Vöxtur og þroski barnanna ber þessari niðurstöðu ekki síður vitni, því óvíða verða börn hávaxnari en einmitt hér á landi og hefur meðalhæð farið hækkandi undanfarna áratugi.

Þótt börn og unglingar líði ekki skort er samt sem áður hægt að benda á nokkur atriði í mataræði þeirra sem brýnt er að færa til betri vegar. Til dæmis er áberandi að sykurneyslan er mun meiri en þekkist meðal nágrannaþjóða. Hvert barn borðar að jafnaði hvorki meira né minna en 167 grömm af sykri á dag og samsvarar það tveim desilítrum. Þegar dreginn er frá sá sykur sem er í fæðutegundum frá náttúrunnar hendi, til dæmis í ávöxtum, mjólk og ávaxtasafa verða enn eftir 96 grömm af hreinum strásykri sem hvert barn innbyrðir á dag. Svo mikil sykurneysla hefur vart verið skráð í nokkurri neyslukönnun meðal nágrannaþjóða. Gosdrykkir og aðrir sykraðir svaladrykkir eiga drjúgan þátt í þessari miklu neyslu og lætur nærri að helmingur sykursins sé innbyrtur á þann hátt.

Svo vikið sé að öðrum fæðutegundum sem eru áberandi í fæði ungs fólks þá er neysla mjólkur og mjólkurvara yfirleitt rífleg bæði meðal stráka og flestra yngri stelpna. Hægt er að fullyrða að mjólk og mjólkurmatur séu veigameiri þáttur í fæði íslenskra barna en víðast hvar annars staðar. Þegar stúlkur komast á unglingsár minnkar mjókurneyslan oft verulega, jafnvel svo að kalkþörfinni er ekki fullnægt sem skyldi. Fjórða hver stúlka á þessum aldri fær minna en ráðlagðan skammt af kalki daglega. Þessi þróun er sérstaklega bagaleg þar sem stúlkur hafa einmitt þörf fyrir kalkríka fæðu á unglingsárum þegar bein þeirra þéttast hvað mest og örast. Kalklítil fæða á þessum árum getur því haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir beinstyrk síðar á ævinni og er ástæða til að óttast að bein brotni frekar eða falli saman þegar komið er á efri ár ef kalk skortir á unglingsárum.

Þegar á heildina er litið breytist mataræði stúlkna heldur á verri veg þegar kemur á unglingsár. Sérstaklega er áberandi hve margar 14 ára stúlkur sleppa morgunmat. Rúmlega 40 af hundraði þeirra borða engan morgunmat að minnsta kosti þrisvar í viku eða oftar. Meðal tíu ára telpna telst slíkt til algjörrar undantekningar og flestir tíu ára krakkar, bæði strákar og stelpur, borða morgunmat á hverjum degi.

En hversu mikilvægt er að borða morgunmat? Kennarar gera sér eflaust manna best grein fyrir gildi þess að nemendur komi ekki matarlausir í skólann. Svangir krakkar eru einfaldlega ekki góðir nemendur, þeir eru ýmist eirðarlausir eða þreyttir. En niðurstöður könnunarinnar sýna að áhrif þess að sleppa morgunverði eru víðtækari en marga hefði grunað. Það kemur nefnilega í ljós að þeir nemendur sem borða morgunverð sjaldan eða aldrei, fá mun næringarsnauðara og lélegra fæði en þeir sem borða nánast alltaf morgunmat. Munurinn á næringarefnum í fæði þessara tveggja hópa er slíkur að þeir sem borða morgunmat flesta daga vikunnar fá 50% meira af öllum nauðsynlegum næringarefnum en hinir sem sleppa morgunmatnum. Ástæðan fyrir þessum mikla mun er ekki aðeins afburða hollusta og næringargildi morgunverðarins, heldur skiptir hitt ekki síður máli að þeir sem sleppa morgunmat borða greinilega meira af lélegri fæðu seinna um daginn en hin sem byrja daginn með morgunmat. Það kemur því ekki á óvart að sykurneyslan er mun meiri meðal þeirra sem sleppa morgunmatnum og einnig er algengara að þessi sömu börn séu feitlagin. Niðurstaðan virðist sú að það sé beinlínis fitandi fyrir ungar stúlkur að borða ekki morgunmat og með því að byrja daginn án þess að borða sé að nokkru leyti búið að marka stefnuna fyrir daginn í sjoppufæði, sælgæti og gosdrykki.

Nesti eða matur í skóla eru mikilvægir þættir í neyslu barna og unglinga. Tíu ára börn sem búa í þéttbýli koma langflest með ágætt nesti að heiman, í flestum tilfellum gróft brauð eða ávöxt. Nestispökkum fer strax að fækka meðal stelpna í 7. bekk og þegar komið er í 9. bekk sjást fáir með nesti, hvort heldur er strákar eða stelpur.

Þótt nestismálin séu í ágætu horfi meðal yngri barnanna er ástæða til að vekja athygli á einu mikilvægu atriði. Í öllum skólum í þéttbýli eru seldir drykkir í nestistíma. Mjólk er þar ævinlega á boðstólum en oftast eru þar líka sætir drykkir, kókómjólk, safi og svaladrykkir. Mjólkin á mjög í vök að verjast þar sem hún er í samkeppni við sæta drykki og nú er svo komið að hún er sá drykkur sem minnst er selt af í skólum landsins. Flest börn drekka þar af leiðandi sætan drykk í skólanum þótt síst sé á sykurneyslu þeirra bætandi. Það er athyglisvert að vatn stendur nemendum yfirleitt ekki til boða í nestistímum. Í Mýrarhúsaskóla á Seltjarnarnesi hefur verið bryddað á þeirri ágætu nýbreytni að bera fram kalt vatn í nestistíma. Börnin hafa með sér mál eða bolla að heiman sem þau geyma í hólfi í skólastofunni og er ískalt vatnið borið fram í könnu. Þetta er dæmi um einfalda og ódýra aðgerð sem getur haft veruleg áhrif til að minnka neyslu sætra drykkja meðal skólabarna.

Aðstaða barna og unglinga í dreifbýli er allt önnur en í þéttbýli hvað varðar mat í skóla. Dreifbýlisskólar eru flestir einsetnir og nemendur fá yfirleitt heitan mat í hádeginu og jafnvel er boðið upp á morgunverð í sumum heimangönguskólum. Áhrif skólamáltíðarinnar koma meðal annars fram í því að börnin drekka mjólk eða vatn í skólanum þar sem ekki er um annað að velja með heita matnum.

Máltíðaskipan nemenda í þéttbýli er verulega frábrugðin því sem algengt er meðal fullorðinna samkvæmt fyrri könnun Manneldisráðs. Skólatíminn hefur mest áhrif þar sem margir nemendur eru í skóla í hádeginu en fá nestistíma um miðjan morgun. Hádegisverðurinn er því seint og hann er mun veigaminni en hádegisverður fullorðinna, enda má ætla að mörg börn sjái um sig sjálf eftir skóla og velji hvað þau fá sér að borða. Hins vegar er síðdegishressingin eða "kaffið" mun orkuríkari máltíð meðal nemenda í 7. og 9. bekkjum en hjá fullorðnum. Síðdegishressingin veitir um fjórðung heildarorkuneyslunnar og er næststærsta máltíð dagsins meðal nemenda. Á þessum tíma er sykurneyslan mest þar sem kex, sætir drykkir, sælgæti og sætabrauð eru algengar neysluvörur.

Það vekur óneitanlega athygli hve lítið fer fyrir grænmetisneyslu íslenskra barna og unglinga. Meðalneysla á þessum fæðutegundum er 35 grömm á dag sem samsvarar einum þriðja hluta úr gulrót eða hálfum tómati á dag. Minna getur það varla orðið og þetta áhugaleysi fyrir grænmeti kemur skýrt fram í trefjamagni fæðunnar sem er langt undir ráðlagðri neyslu. Ávaxtaneysla er heldur ekki ýkja mikil þótt heldur sé hún burðugri en grænmetisneyslan. Að meðaltali borða börn um það bil hálfan ávöxt á dag eða 73 grömm. Litlar vinsældir ávaxta meðal íslenskra barna má sjálfsagt útskýra að einhverju leyti með óvenju miklu og almennu sælgætisáti. Ávextir eru gjarnan borðaðir sem nokkurs konar ígildi sætinda og því er ekki að efa að börn borðuðu minna af sælgæti ef þau fengju meira af ávöxtum.

Börn borða alla jafna fituminna fæði en fullorðnir. Þau smyrja brauðið minna, nota gjarnan minni feiti með mat og fjarlægja frekar fituna af kjöti en fullorðnir. En fá börnin næga fitu? Hefur áróður fyrir fitusnauðum matvörum ef til vill gengið út í öfgar þannig að fæðið fullnægi ekki þörf barna og unglinga fyrir orku og fitu? Bæði í Svíþjóð og Bandaríkjunum hafa næringarfræðingar og barnalæknar haft áhyggjur af þessu og fundið dæmis þess að börn hafi fengið of fitusnautt fæði vegna ofstækisfullrar og misskildrar viðleitni til heilsusamlegs fæðuvals eða vegna megrunaráráttu ungs fólks. Í fáum orðum sagt sjáum við engin merki þessa í niðurstöðum könnunarinnar. Fæði íslenskra barna getur svo sannarlega verið ófullnægjandi bæði með tilliti til fitu og annarra næringarefna en það á þá rót sína að rekja til óhóflegs sætindaáts, gosdrykkjaneyslu og lélegra fæðuvenja, samfara óreglu á máltíðum og engum morgunverði en ekki ofstæki í notkun fitusnauðra hollustuvara. Það er athyglisvert að samkvæmt könnuninni fá þau börn sem velja léttmjóllk í stað nýmjólkur að jafnaði hæfilega fitu úr fæðunni auk þess sem þau borða bætiefnaríkara fæði en almennt gerist meðal jafnaldra þeirra.

Samkvæmt manneldismarkmiðum er talið æskilegt að hlutur fitu sé innan við 35 af hundraði heildarorku og hlutur sykurs innan við 10 af hundraði orkuneyslu. Um helmingur barna og unglinga nær markmiðinu með tilliti til fitu en mun færri takmarka sykurneysluna í samræmi við markmið. Aðeins áttunda hvert barn fylir hollustumarkmiðum Manneldisráðs, þegar á heildina er litið, og takmarkar bæði fitu og sykur eins og þar er ráðlagt.

Mataræði barna og unglinga ber menningu okkar ekki síður vitni en afrek á sviði lista og vísinda. Þessum menningarþáttum gætum við öll sinnt mun betur, bæði foreldrar, skólamenn og stofnanir. Við þurfum að fræða, rækta og hvetja og það sem mestu máli skiptir, við þurfum að auðvelda börnum og unglingum aðgang að hollum mat. Þegar sjoppur eru á næsta götuhorni við flesta skóla, þegar börn og unglingar eru í skóla á tímum sem stangast á við vinnutíma foreldra, þegar börn geta ekki matast á venjulegum matmálstímum vegna skólagöngu eða íþróttaæfinga, þá er ekki alltaf auðvelt að velja hollan mat.

Þótt þjóðfélaginu verði að sönnu ekki umbylt á svipstundu og einsetinn skóli með skólamáltíðum sé enn framtíðarsýn, er engin ástæða til að láta sér algerlega fallast hendur. Við getum þrátt fyrir þessar aðstæður komið meira til móts við þarfir barna og unglinga. Manneldisráð hefur nýlega stofnað samstarfshóp sem er ætlað að koma með ábendingar og hugmyndir varðandi matarmál nemenda á skólatíma. Skólastjórnendur, foreldrasamtök, menntamálaráðuneyti og fleiri aðilar eiga fulltrúa í hópnum og er ætlunin að kynna tillögur hans á haustmánuðum. Eins hefur Manneldisráð dreift bæklingi meðal allra nemenda í 5., 6. og 7. bekkjum grunnskóla með leiðbeiningum um fæðuval ásamt bréfi til forráðamanna barnanna og leiðbeiningum fyrir bekkjarkennara. Samsvarandi bæklingur fyrir eldri nemendur er í bígerð og verður honum væntanlega dreift á hausti komanda.

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Lesheimur - nýtt forrit

 

 
Komið er á markað forritið Lesheimur sem er kennsluforrit um lestur.
Forritið er hannað og þróað af Maríu Ingu Hannesdóttur kennara sem hefur starfað við kennslu og sérkennslu á ýmsum skólastigum í yfir 30 ár.  María byggir forritið á reynslu sinni af lestrarkennslu
Forritið nýtist fólki á öllum aldri, hvort sem það er að læra að lesa, kenna lestur eða á við lestrarörðugleika að etja.  Einnig nýtist það fólki sem er að æfa framburð því hægt er að hlusta á hljóð stafanna og skoða teikningar af stöðu munnsins þegar hvert hljóð er borið fram. 

Nánari upplýsingar má finna á vefsíðunni www.lesheimur.is

 

 

 

 

 

 

 

www.hn.is/sol   Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Skólaganga 5

 

Farsæl skólabyrjun

 

Að takast á við breytingar er hluti af lífi og starfi allra einstaklinga og nú bíða mörg 5 og 6 ára börn eftir að byrja í grunnskóla. Þau hafa ekki farið varhluta af því að mikið stendur til og heyra umræður foreldra og annarra um ýmislegt sem tengist skólagöngu þeirra. Er mín/minn að byrja í skóla? Þau eru allt í einu orðin svo stór og hafa útskrifast af leikskóla, sem margir hafa gert með mikilli viðhöfn af leikskólans hálfu. Börnin hafa fengið skólatösku alls konar skóladót, skólaföt og mörg hver hafa fengið skrifborð og herbergið endurnýjað svo þau hafi allt til alls fyrir heimanámið og skólagönguna. Barnið hefur fengið póst og heimsendingar frá stórfyrirtækjum eins og nestisbox, endurskinsmerki  eða annað er tengist skólagöngunni. Þau eru  orðin hluti af markhópi fyrirtækja.

Sum börn eiga erfiðara með að sofna á kvöldin og foreldrar finna að börnin hafa væntingar, eru jafnvel spennt, sum áhugalítil en önnur kvíðin. Margir foreldrar finna líka fyrir kvíða sem tengist skólagöngu barnsins. Hvernig tekur skólinn á móti okkur?  Hvernig verður að kveðja barnið við skólalóðina, hvenær opnar skólinn, tekur einhver á móti því, hvað með nestið, klósettferðirnar, heimanámið, samskipti við bekkjarfélaga og kennara?  Mun barnið fá kennslu við hæfi, verður boðið upp á stoðþjónustu, eignast það nýja vini, hvaða upplýsingar ættu að  fylgja barninu mínu í skólann og  hvaða aðstandendur eiga að vera skráðir sé barnið í stjúpfjölskyldu? Nauðsynlegt er að foreldrar leiti upplýsinga til að fá svör við þessum spurningum t.d. á heimasíðum skóla. Hjá skólariturum er hægt að leita upplýsinga um foreldraráð og  foreldrafélög og  hvaðeina er tengist skólagöngu barnsins.

 

Handleiðsla foreldra er mjög mikilvæg alla skólagönguna og verður seint ofmetin sérstaklega í skólabyrjun. Skólanum ber að rækja hlutverk sitt í samvinnu við heimilin og foreldrum ber að styðja við barn sitt og skapa því sómasamlegt lífsviðurværi  og námsumhverfi. Það tekur til allra þátta í lífi barnsins en líðan barnsins er lykilatriði. Barni sem líður ekki vel er síður móttækilegt fyrir námi og því sem skólinn hefur fram að færa. Rannsóknir sína að námsárangur barna ræðst að verulegu leyti af þáttum sem liggja utan skólans sjálfs m.a. stuðningi foreldra við heimanám.

 

Vellíðan og velgengni barna í námi byggist öðru fremur á góðum samskiptum foreldra við skólann og gagnkvæmu trausti þessara aðila. Jákvætt viðmót og  gagnkvæm upplýsingamiðlun er eitt af því sem foreldrar þurfa að stuðla að. Foreldrar þekkja barnið sitt betur en nokkur annar og barnið verður að geta treyst á foreldra sína á þessum tímamótum í lífi sínu. Öflugt foreldrasamstarf styrkir foreldra og er frábær leið til að styðja við barnið. Munum að bros,  hvatning og hrós skila bestum árangri. Vel upplýstir og glaðir foreldrar eru góð forvörn.

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Skólaganga 4

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Úr grunnskóla í framhaldsskóla
Framhaldsskólinn – hvað breytist?

Viðtal við Klöru Hjálmtýsdóttur og Kristínu Huld Gunnlaugsdóttur námsráðgjafa.

Birtist í tímariti Heimilis og skóla 2005. 

Í könnun sem gerð var árið 1996 kom fram að mikill meirihluti nemenda og foreldra vildu auka samstarf og upplýsingaflæði í framhaldsskólum¹. Margt hefur breyst til batnaðar á síðustu árum, framhaldsskólarnir eru orðnir opnari en þeir voru og margir foreldrar meðvitaðri um mikilvægi samstarfs. Sífellt stærri hluti hvers árgangs hefur nám í framhaldsskólum landsins. Undanfarin þrjú ár hefur rúmlega 90% árgangsins haldið áfram í námi en hlutfallið var um 85% árið 1992. Brottfall úr framhaldsskólum er hins vegar mikið vandamál þó dregið hafi úr því á undanförnum árum. Mikilvægt er að leita leiða til að draga úr brottfalli og stuðningur foreldra skiptir þar gríðarlega miklu máli. Samstarf felur í sér að allir aðilar sem koma að skólanum leggi sitt af mörkum og því þurfa skólastjórnendur, kennarar, foreldrar, nemendur og yfirvöld menntamála að vera meðvitaðir um hlutverk sitt og reyna markvisst að auka samstarfið til hagsbóta fyrir nemendur.

Mikilvægt er að foreldrar verði enn öflugri en þeir eru nú í samstarfi við framhaldsskólana , þeir þurfa að kynna sér vel framhaldsskóla unglingsins, í hverju námið felst og hvaða kröfur eru gerðar. Eins er mikilvægt að þeir fylgist með því sem er að gerast hverju sinni í lífi unglingsins bæði innan og utan veggja skólans. Foreldrafélög eru starfandi við marga framhaldsskóla og ættu foreldrar nýnema að nýta sér þann vettvang til að kynnast nýjum skóla betur.

 Að mörgu er að huga þegar byrjað er í framhaldsskóla og segja má að nemendur séu að taka stórt skref inn í ókunnugan heim. Elín Thorarensen ræddi við Klöru Hjálmtýsdóttur og Kristínu Huld Gunnlaugsdóttur námsráðgjafa í Verzlunarskóla Íslands um það í hverju þessi breyting felst og hvernig nemendur og foreldrar þeirra geta tekist á við þessar breytingar.

 Hverju þurfa nemendur að huga að er þeir byrja í framhaldsskóla, hverjar eru helstu breytingarnar sem þeir standa frammi fyrir?

Þegar nemendur byrja í framhaldsskóla standa þeir frammi fyrir mun meiri námslegum kröfum en þeir hafa vanist, auk þess sem námið byggir meira á sjálfsnámi nemenda þar sem þeir bera meiri ábyrgð á náminu. Einnig er mun meiri heimalærdómur en í grunnskóla. Nemendur sem hafa lítið lært heima í grunnskóla finna mest fyrir auknu álagi því þeir hafa ekki tamið sér að læra skipulega heima sama hversu góðir námsmenn þeir eru. Umhverfið sem nemendur eru að koma í er líka framandi. Þeir kunna til dæmis ekki á skólann/kerfið, þekkja ekki kennarana, námskröfurnar, samnemendur og þetta getur skapað óöryggi. 

 Hvert er hlutverk umsjónarkennara í framhaldsskólum?

Hjá okkur hér í Verzlunarskólanum er hlutverk umsjónarkennara að halda utan um nemendur í sínum bekk bæði hvað varðar námsástundun, hegðun og mætingu. Þeir leggja sig fram um að kynnast nemendum og eru á varðbergi fyrir því að nemendur til dæmis aðlagist ekki eða líði illa af einhverjum ástæðum. Það er einn umsjónartími á viku fyrsta árið sem umsjónarkennarinn notar til að kynna nemendum skólann, aðstoða þá við að takast á við lífið í framhaldsskóla, ræða um ýmsar forvarnir, hrista bekkinn saman með hópefli sem sagt nokkurs konar lífsleikni. Umsjónarkennari er líka tengiliður foreldra við skólann. Það eru haldnir tveir foreldrafundir hér í skólanum á fyrsta ári og einn fundur er á öðru ári með umsjónarkennara. Á þessum fundum geta foreldrar rætt við umsjónarkennara og fengið upplýsingar um barn sitt.

 Hvert geta nemendur leitað ef þeim gengur illa að ná utan um námið til dæmis vegna aukins álags?

Nemendur geta bæði leitað til kennara eða til námsráðgjafa. Kennarar geta gefið góð ráð varðandi námsefni í sínu fagi. Námsráðgjafi hjálpar nemanda að fá yfirsýn yfir það sem hann þarf að gera og aðstoðar hann við að skipuleggja sig sem best. Nemandinn kemur þá gjarnan í viðtal einu sinni í viku í nokkrar vikur meðan hann eru að temja sér ný vinnubrögð.

 Er einhverja aðstoð að fá í skólanum í sambandi við heimanám? Hvar liggja frammi upplýsingar um framboð og tímasetningar?

Boðið er upp á tíma í stærðfræði einu sinni í viku hér í Verzló og þá þannig að nemendur geta komið og reiknað og fengið aðstoð frá kennara. Þannig að ekki er um eiginlega kennslu að ræða. Þessir tímar eru auglýstir á sjónvarpsskjá, á auglýsingatöflum, með tölvupósti og af umsjónarkennara. Aðra aukakennslu verða nemendur að útvega sér sjálfir en hægt er að fá upplýsingar hjá námsráðgjöfum um aðila sem bjóða aukakennslu.

 Hvaða spurningar verðið þið varar við að brenni helst á foreldrum við þessi tímamót?

Foreldrar eru mjög óöryggir með það hvort þeir megi skipta sér af og afla sér upplýsinga. Við hvetjum foreldra eindregið til að hafa samband við skólann ef þeir eru óöryggir með eitthvað. Þeir geta haft samband við umsjónarkennara sem hafa auglýsta viðtalstíma sem og námsráðgjafa. Allir foreldrar fá tölvuaðgang að ákveðnu svæði nemandans en þar koma fram gagnlegar upplýsingar um væntanleg verkefni, próf, einkunnir og mætingu. Þessi aðgangur dettur út við 18 ára aldur. Við hvetjum foreldra til að nýta sér þennan aðgang.  Eftir 18 ára aldur geta foreldrar áfram haft samband við skólann þó tölvuaðgangur þeirra hafi dottið út. 

Það má samt ekki gleyma að láta nemendur sjálfa axla ábyrgð. Það er vænlegra til árangurs að sýna áhuga á því sem barnið er að gera, ræða um skólann, námið, vinina og félagslífið en ætla alveg að stjórna þeim. Mikilvægt er að hafa gaman af þeim og þeirri orku sem einkennir krakka á þessum aldri.

Einnig velta foreldrar fyrir sér hversu mikið þeir eiga að skipta sér af náminu.  Það er mikilvægt að vera til staðar og geta gripið inn í fljótt ef eitthvað kemur upp á og hafa samband við skólann um leið og foreldrar finna að eitthvað er ekki eins og það á að vera. Til dæmis ef nemandinn lærir aldrei, líður illa eða leiðist, þá er gott að tala við umsjónarkennara eða námsráðgjafa. Yfirleitt er hægt að leysa öll vandamál svo allir verði sáttir og því óþarfi að sitja ósáttur heima.

Foreldrar velta einnig fyrir sér hvort þeir séu velkomnir í skólann og eigi til dæmis að mæta á skólasetningu. Allir foreldrar eru velkomnir í skólann og á skólasetningar og krökkunum finnst það sjálfsagt og eru ekki að spá í hver kemur með foreldri með sér eins og svo margir halda.

 Til hvers eiga foreldrar að mæta á foreldrafundi?

Það er mjög mikilvægt að foreldrar mæti á foreldrafundi í skólanum. Það sýnir áhuga þeirra á velferð barnsins. Nemendum finnst skipta máli að þau mæti - þó þau segi oft annað. Aðalmarkmið haustfundanna er að kynna skólann, starfsfólk og helstu reglur fyrir foreldrum og þannig minnka bilið milli þeirra og skólans. Gefa foreldrum hugmynd um það umhverfi sem barnið þeirra er í á daginn. Hjá okkur er haustfundurinn þannig byggður upp að foreldrar mæta fyrst í hátíðarsal skólans þar sem aðstoðarskólastjóri ávarpar þau og segir frá helstu námsuppbyggingu og skólareglum, námsráðgjafi segir frá sínum störfum, félagslífs- og forvarnarfulltrúar frá sínum og fulltrúi nemendafélagsins frá starfsemi nemendafélagsins. Á eftir eru umræður sem verða oft fjörugar. Síðan fara foreldrar í stofur með umsjónarkennara barns síns og þar geta foreldrar bekkjarins rætt saman um það sem þeim liggur á hjarta. Að lokum gefst foreldrum tækifæri til að hitta skólastjórnendur, námsráðgjafa og umsjónarkennara undir fjögur augu ef þeir hafa áhuga á. Þetta eru fundir sem foreldrar eru mjög ánægðir með.

 

Hvað með félagslífið og þátttöku í því, hvernig eiga foreldrar að bregðast við þegar nemendur vilja halda partý, fara í partý og á böll og vera úti langt fram eftir nóttu?

Við viljum bara benda foreldrum á að taka ábyrga afstöðu eins og við segjum við krakkana.  Skólinn mælist til þess að foreldrar séu heima þegar haldin eru partý þó þeir séu ekki sitjandi inni í stofu.  Þeir eru þá til staðar ef eitthvað kemur uppá og partýin fara betur fram. 

 Hvaða aðilar innan skólans halda utan um félagslíf nemenda?

Hjá okkur eru það fyrst og fremst nemendur skólans en þeim til halds og trausts er félagslífsfulltrúi úr hópi kennara sem les yfir greinar, skoðar myndbönd o.þ.h. í þeim tilgangi að ekkert komi fram sem getur sært aðra eða brjóti lög. Félagslífsfulltrúinn er einnig á flestum viðburðum nemendafélagsins ásamt fleira starfsfólki skólans. Einnig höfum við forvarnarfulltrúa sömuleiðis úr hópi kennara sem stuðlar fyrst og fremst að forvörnum í öllum myndum, þ.e. gegn vímuefnanotkun, reykingum, átröskun, þunglyndi o.s.frv. Hlutverk þessara tveggja aðila er að stuðla að heilbrigðu og öflugu félagslífi nemenda.

 Hvert er hlutverk foreldrafélaga í framhaldsskólum?

Hlutverk foreldrafélaga í framhaldsskólum er fyrst og fremst eins og í grunnskólum að standa  vörð um hag nemenda skólans. Það er starfandi foreldrafélag hér sem hefur komið ýmsum góðum hlutum á framfæri. Það sem háir foreldrafélögum framhaldsskólanna helst er að nemendur verða 18 ára og lögráða eftir eitt og hálft til tvö ár í framhaldsskóla og þá hætta foreldrar mikið að skipta sér af foreldrastarfinu.

 Hvaða fræðslu geta foreldrar sótt til skólans?

Haldnir hafa verið fræðslufundir á vegum forvarnarfulltrúa skólans einu sinni á ári en mæting hefur ekki verið alltof góð eða 30-50 manns. Á foreldrafundina á haustin hefur hins vegar verið mjög vel mætt eða um 300-400 manns hjá 340 nemendum sem við erum mjög ánægð með.

 Eitthvað að lokum?

Já við viljum bara hvetja foreldra til að vera til staðar fyrir unglingana sína, fylgjast með því sem þau taka sér fyrir hendur bæði innan og utan skólans. Ef hægt er að ræða saman um mál sem koma upp þá auðveldar það líf unglingsins og getur komið í veg fyrir að hann lendi í aðstæðum sem hann ræður ekki við.  Þetta er frábær tími í lífi unglinganna og um leið og foreldrar hafa gaman af öllu sem um er að vera hjá krökkunum en líta ekki neikvætt og með kvíða á allar þessar breytingar verður þetta líka frábær tími hjá foreldrunum.

 ¹ Elín Thorarensen. 1998. Samstarf heimila og framhaldsskóla: Viðhorf nemenda, foreldra og kennara. Kennaraháskóli Íslands. Meistaraprófsverkefni

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Skólabyrjun 3

 

Við upphaf skólagöngu

 ER BARNIÐ ÞITT AÐ BYRJA Í GRUNNSKÓLA? 

Punktar til að hafa í huga:

 Upphaf skólagöngu er mikil tímamót fyrir þig og barnið

  • Nú hefst 10 ára samstarf við skólann um menntun og velferð barnsins þíns
  • Þú berð höfuðábyrgð á menntun þess skv. aðalnámskrá grunnskóla
  • Mikilvægt er að mæta á námskeið og fundi fyrir foreldra 1.bekkinga
  • Röltu með barninu um skólalóðina og helst um skólann, utan annatíma
  • Finndu bestu leiðina í skólann, farðu hana nokkrum sinnum með barninu og leiðbeindu því
  • Veldu skólatösku við hæfi sem fer vel með bæði barnið og töskurnar. Hafðu barnið með, það þarf að máta skólatöskur eins og föt
  • Aðgættu að barnið sé ekki að bera of þunga tösku og að þyngstu bækurnar séu næst bakinu
  • Sendu barnið alltaf með nægt og hollt nesti í skólann
  • Veittu barninu ríkulega hlýju, stuðning og áhuga
  • Gættu þess að hafa nægan tíma fyrir barnið á degi hverjum meðan það er að aðlagast skólanum
  • Mundu rétt þinn til 13 vikna launalauss foreldraorlofs frá vinnu – e.t.v. er þetta rétti tíminn til að nýta sér það?
  • Vertu í sambandi við kennarann, best er að þið styðjið hvert annað, því markmiðið er sameiginlegt: Velferð barnsins þíns!
  • Mikilvægt er að styðja við heimanám barnsins og að láta það lesa á hverjum degi

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Skólabyrjun 2

 

Þyngd skólatöskunnar

 

Veist þú hvað barnið þitt ber mikla þyngd á bakinu á milli skóla og heimilis?

 

Á seinasta áratug hefur skólataskan sem börnin okkar bera þyngst jafnt og þétt með tilkomu fleiri námsgreina og betur myndskreyttum en jafnframt þyngri skólabókum. Afleiðingar þessa á heilsu barnanna eru alvarlegar og ástæða til að staldra við og íhuga hvað er til ráða.

 

Skólabókardæmi um góða tösku:

Hún ætti að vera endingargóð, vatnsheld, létt, hönnuð til að falla að líkamanum og hafa næg endurskinsmerki. Taskan ætti að vernda bakið og gera barnið vel sýnilegt í umferðinni.

Eina vandamálið sem þessi uppskrift að góðri tösku leysir ekki, er sú óhóflega þyngd sem oft vill rata í hana í formi skólabóka og annarra fylgihluta og veldur því að barnið burðast með þyngd á bakinu sem hefur slæm áhrif á hrygginn. Ráðlögð þyngd skólatösku er 10-12.5% af þyngd barnsins, þar sem sjálf taskan ætti ekki að vera þyngri en 1.5 kg, en fyrstu 2 ár skólagöngunnar ætti hún ekki að vera þyngri en 1.2 kg

Best væri ef skólatöskur væru þannig úr garði gerðar að hægt væri að aðlaga þær að hverjum einstaklingi. Áherslan er þá lögð á að hún sitji rétt og að hún aflagi ekki stöðu/stellingu barnsins. Lykilatriði er að skólataskan liggi þétt að bakinu, hátt uppi og að raðað sé jafnt í hana. Kostur bakpokans fram yfir skjalatöskuna er óvéfengjanlegur. Forráðamenn og skóli þurfa að minna börnin á að bera töskuna rétt og athuga að hún innihaldi ekki of mikinn og ónauðsynlegan þunga.

 

Auk áhættunar á skaða á stoðkerfi, hreyfiþroska og samhæfingu, geta óhóflega þungar skólatöskur einnig skaðað jafnvægi barnanna og dregið úr hæfni þeirra til að standa upprétt. Börn á skólaaldri ná ekki fullri samhæfingu fyrr en á kynþroskaskeiði. Á fyrstu árum skólagöngu ná börnin ekki að fullu að aðlagast viðbótarþyngd, t.d. skólatösku. Þetta leiðir til óhappa sem rekja má til ófullnægjandi jafnvægisskyns.

Skólatöskur eru oft of þungar vegna þess að skólabækur eru geymdar í þeim og bornar milli heimlis og skóla án þess að þeirra sé þörf þann daginn. Forráðamenn geta ekki einungis minnkað hættuna á skaða á heilsufar barna sinna af þessum völdum með því að kaupa léttari skólatöskur, heldur einnig með því að gera reglulega “tiltekt” í skólatöskunni og fylgjast grannt með því að þar sé ekkert óþarft að finna. Ekki má hætta að vera vakandi yfir þessu þó barnið vaxi, því vöðvakerfi 10 ára gamals barns er enn mjög viðkvæmt fyrir því að bera mikla þyngd. Skólastjórnendur og kennarar þurfa einnig að sjá til þess að börnin hafi fullnægjandi geymslu fyrir þungar skólabækur í skólanum. Til viðbótar þungum skólatöskum hefur skortur á hreyfingu einnig mikið að segja þegar stoðkerfi líkamas skaðast. Börn eyða oft allt of miklum tíma fyrir framan tölvur og sjónvarp. Mælt er með reglulegri íþróttaiðkun í fersku lofti til að styrkja stoðkerfi líkamans, samhæfingu og hreyfiþroska barna.

 

Nokkrar hugmyndir sem leitt gætu til bóta:

-         að skilja hluta bókanna eftir í skólanum

-         að börnin hafi skápa í skólunum þar sem þau geta geymt skóladót og bækur

-         að heildarþyngd skólatösku sé ekki meiri en 10% af þyngd barns

-         að takmarka eftirspurn nemenda eftir skólaefni

-         að hafa tvö sett af öllum bókum

-         að takmarka bæði stærð og þyngd skólabóka

-         að skipuleggja stundaskrá þannig að hugað sé að fjölda bóka er barnið þarf að bera

-         að nota vinnuvistvæn húsgögn

-         að nota léttari skólatöskur

-         að vanda valið þegar kemur að því að kaupa skólatösku fyrir barnið.

-         að nota rafrænar skólatöskur. Í nokkrum löndum er slík á tilraunastigi. Helstu vandamálin eru þau að kennarar eru ekki allir í stakk búnir til að notast við tæknina. Áður en farið verði út í það að notast við “rafrænar skólatöskur” verði að mennta kennara og nemendur betur í upplýsingatækni. Einnig hefur verið bent á þá staðreynd að “rafræn skólataska” er ekki endilega léttari en sú er notast er við í dag.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Skólabyrjun 1

 

Á  þessum árstíma er margt fólk að endurskipuleggja sitt daglega líf sérstaklega með tilliti til þess að nú eru skólarnir að byrja. Sumir nemendur eru að færast milli skólastiga t.d. frá leikskóla yfir í grunnskóla eða frá grunnskóla yfir í framhaldsskóla, eru að hefja háskólanám eða að byrja á leikskóla. Margir eru á þessu hausti að fóta sig í  nýju íbúðahverfi eða nýju húsnæði á öðru svæði en þeir eru vanir.

Flest sveitafélög hafa fyrirhyggju hvað þessar þjóðlífsbreytingar varðar og er þá aðallega verið að huga að öryggi barna í umferðinni og vegfarendur beðnir að taka tillit til aðstæðna en það er að ýmsu fleiru að hyggja.

Starfsemi foreldrafélaga og foreldraráða í grunnskólum landsins liggur að mestu niðri yfir hásumarið en strax eftir verslunarmannahelgi er hafist handa við undirbúning hauststarfsins. Þá eru foreldrar nýrra nemenda boðnir velkomnir í foreldrafélögin og bekkjarfulltrúar taka til starfa. Yfirleitt eru bekkjarfulltrúar kosnir á námskynningum á haustin en margir skólar halda nú aðalfundi á vorin og hafa skipulagt að vori upphaf skólans hvað foreldrasamstarfið varðar.

Foreldraráð sem starfa skv. lögum  með skólastjórum yfirfara skólanámskrár, stundatöflur og huga að viðurværi og velferð barna í grunnskólum s.s. öryggi skólabarna sem gott er að huga að einmitt við upphaf skólans og laga það sem betur má fara.

Umsjónarkennarar eru með viðtalstíma sem oftast er getið um í stundaskrá nemenda og skóladagatal og innkaupalist er oft hægt að sjá á heimsíðum skóla jafnvel fyrir skólasetningu. Auk þess starfa skólahjúkrunarfræðingar og námsráðgjafar innan skólanna og geta foreldrar leitað til þeirra á auglýstum viðtalstímum.

Heimili og skóli, landssamtök foreldra beina þeim tilmælum til foreldra að huga vel að börnum sínum sem mörg hver hafa byggt upp væntingar eða kannski kvíða.  Samtökin vilja einnig hvetja foreldra til að taka virkan þátt í foreldrasamstarfi. Rannsóknir sýna að mikill ávinningur er af þátttöku foreldra í skólastarfi og góðri samvinnu heimila og skóla. Milli þessara aðila þarf að ríkja trúnaður og jákvætt viðmót.  Samtökin hvetja foreldra til að leita sér upplýsinga um hvaðeina er varðar skólagöngu barnsins  hjá starfsfólki skóla, hjá fræðsluyfirvöldum sveitarfélaganna eða á heimasíðu samtakanna

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Láttu ekki reiðina bitna á saklausum.

 

Réttlæti er undirstaðan fyrir virðingu og trausti og börn verða að upplifa að foreldrar séu réttlát. Foreldrar þurfa að vera réttlát í boðum og bönnum, í hlutverki sínu sem fyrirmyndir barnanna, réttlát hvort við annað í foreldrahlutverkinu o.s.frv. Það reynir því mikið á þennan þátt í uppeldinu. Það verður þó að segjast að því miður er það oft sem börn upplifa að foreldrar þeirra hegði sér þannig að þeim finnast þeir vera óréttlátir.

 

Allir þekkja söguna af deildarstjóranum sem var skammaður af forstjóranum sem skammaði undirmannmann sinn sem skammaði konuna sína þegar hann kom heim en hún skammaði eitt barnanna. Það barn skammaði yngra systkinið sem var vont við hundinn sem lét svo sitt “skap” bitna á kettinum.

 

Svona ferli upplifa mörg börn. Foreldrar eiga erfitt í vinnunni, í samskiptum hvort við annað, við fólk úti í bæ eða hafa kannski orðið reið eða pirruð við systkini þeirra. Þá er það alltof oft sem foreldrar greina ekki á milli í reiði sinni eða pirringi og láta skapið bitna á “saklausum”. Börn geta orðið ansi varnarlítil því ef þau fara að afsaka sig eða að reyna að segjast ekki hafa gert neitt, þá gerðu þau örugglega eitthvað í gær sem hægt er að rifja upp eða foreldrar telja þau eigi eftir að gera eitthvað af sér. Of margir foreldrar reyna að ahafa alltaf rétt fyrir sér og lenda studnum í ógöngum út af því.

 

Allir þekkja þetta óréttlæti, þekkja það frá samskiptum innan fjölskyldna, frá vinnustöðum, frá því þeir voru í skóla og sumir kennara áttu það til að skamma aðra krakka en þá sem áttu hlut að máli.

 

Annað sem líka er óréttlátt sem barn er að vera  skammaður fyrir eitthvað sem aðrir hafa gert. Foreldra skamma öll systkinin fyrir eitthvað sem eitt þeirra hefur gert, kennari skammar allan bekkinn fyrir það sem fáir nemendanna hafa gert, yfirmaður skammar alla í deildinni fyrir mistök sem fáir gerðu o.s.frv..

 

Gætið ykkar því á að vera ávallt réttlát í samskiptum ykkar við börnin því það er grundvöllur virðingar og trausts ykkar á milli.

 

Hugo

 

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Þegar börn eiga síst skilið

 

að þú sýnir hvað þér þykir vænt um þau, hafa þau mesta þörf fyrir það.

Oft á tíðum glíma foreldrar við þann vanda að börnin þeirra missa stjórn á skapi sínu. Það getur verið vegna þes að þau eiga erfitt með að taka mótlæti, t.d. þegar foreldrar segja NEI. Það getur líka verið vegna þess að þeim líður illa vegna einhvers annars t.d. félagslegum samskiptum í (leik)skóla, í félagahóp, eiga erfitt með námið sitt, finnst þau verða undir í systkinasamskiptum o.s.frv.. Hver svo sem ástæðan er fyrir þessum erfiðleikum við skapstjórnun er mikilvægt að foreldrar kunni góðar aðferðir til að hjálpa þeim.

Margir foreldra eru í óvissu og fara að líta svo á að barnið sé frekt og yfirgangssamt og vilji stjórna. Þessi afstaða gerir það að foreldra beina athyglinni að sjálfri hegðun barnanna, því sem þau gera en ekki að því hvernig þeim LÍÐUR þegar þau hegða sér svona. Þetta gerir oft það að foreldra bíða eftir að börnin læri að hegða sér betur, þeir telja að börnin hegði sér svona viljandi og geti vel breytt ÞEGAR þau vilja. Foreldrar skamma þau svo fyrir að gera ekki rétt því frá sjónarhorni foreldra væri svo auðvelt að hegða sér vel. Foreldrarnir velja því að horfa á hegðunarerfiðleika og skapoffsa hjá börnunum sínum sem eitthvað sem þau geta stjórnað.

Líta þeir þar af leiðandi svo á að börnin "VELJI" að reiðast, missa stjórnina af illkvittni og þvermóðsku? Kannski er það svo þó ég hafi ALDREI hitt barn sem hetur stjórnað viljandi skapbrestum sínum. Þar að auki er þetta því miður frekar vonlaust viðhorf. Þá eru foreldrar alltaf verið að bíða eftir að börnin breytist og skamma þau fyrir að gera það ekki.

Ég tel miklu frekar lausnina felast í því að líta svo á að þegar börn reiðast og missa stjórn á skapi sínu þá sé um það að ræða  að þau hafa ekki nóga sjálfsstjórn til að t.d. taka mótlæti og ÞURFA AÐSTOÐ TIL ÞESS.

Grunnviðhorfið í að aðstoða börn sem reiðast auðveldlega er að HLUSTA, sérstaklega að nota það sem dr. Thomas Gordon kallar VIRKA HLUSTUN. Hann kennir hana m.a. í bókinni sinni Samskipti foreldra og barna sem er grunnbók á námskeiðinu með sama nafni sem ég og Wilhelm Norðfjörð halda, Samskipti foreldra og barna.

Þegar börnin reiðast snýst málið ekki um að sigra þau ÞÓ þér finnist þau ætla að sigra þig sem foreldri. Aðalatriði er að kenna þeim að það séu til aðrar aðferðir en að sigra/tapa í fjölskyldum, aðferðir þar sem mál eru leyst af virðingu og í sátt. Það er alltof oft sem foreldrar fara að líta svo á að börnin séu að reyna að sigra foreldra sína á meðan þau eru fyrst og fremst að fá þau til að hlusta á sig og að taka mark á sér.

Hlustun er fysta skrefið, en ekki það eina. Hlustaðu vel, farðu ekki í stríð við barnið um að sigra eða tapa í þessari lotu, líttu ekki á þig sem andstæðing barnsins þíns.  Vertu samhliða barninu þínu, hlustað vel á það sem það er að segja, virtu innihaldið í því sem það segir ÞÓ það segi hlutina leiðinleg. Þið eru jú að rífast. Ég get fullyrt að ÞEGAR þér hefur tekist þetta, að hlusta og virða skoðun barnsins þíns og forðast að lenda í rifrildi þá hefur þú tekið mikilvægt kref til bættra samskipta ykkar á milli. Þá getur þú sagt með virðingu í tóninum 

"Ég heyri og skil (það sem hvílir á þér, t.d. að finnast leiðinlegt að fá ekki ????) en  ég vil líka að þú skiljir að þú getur ekki fengið það núna því að ............ .

Mundu að það er líklegast að barnið þitt vilji hlusta á þig og taka mark á því sem þú segir ÞEGAR þú hefur hlustað á það og það finnur að þú tekur mark á því sem það segir. Ekki til að það ráði en að þú hafir virt það sem því finnst og sem það hefur sagt.

Hugo

 

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Gefðu barni þínu öryggi

 

Hafið þið heyrt foreldra segja við börnin sín þegar þau stoppa og vilja etv. ekki labba lengra.
"Jæja, pabbi er farinn, bless",
Það eru til ýmsar útgáfur af þessu, m.a. ef börn eru ódæl í búðinni eiga foreldrar það til að segja
"Ég skil þig þá bara eftir hérna"
eða eitthvað á þessa leið. Ég hef ávallt haft ímugust á þessum aðferðum til að hvetja börn áfram því í mínum huga er verið að skapa ótta og óöryggi hjá börnum. Skilaboðin eru á þann veg að "ef þú gerir ekki eins og ég vil núna þá fer ég frá þér". Þetta gera sumir foreldrar jafnvel við mjög ung börn, kannski þegar þau eru rétt farin að ganga og vilja etv. fara aðra leið en foreldrar þeirra. Ég get svo sem ímyndað mér að foreldrar sem segja svona við börn sín fari í vörn og segi "Ég meina ekkert með þessu, auðvitað skil ég þau ekki eftir, þau vita það". Það breytir engu um það í mínum huga, þegar þetta er sagt ER markmiðið að börnin gegni, annars .......??????

Eitt af því mikilvægasta sem foreldrar þurfa að gefa börnum sínum er öryggi og festa. Sú tilfinning barna að það fólk sem þau treysta mest á sé ávallt til staðar fyrir þau er grundvallaratriði fyrir þau. Þess vegna verða foreldrar að virða þessa þörf fyrir öryggi og forðast að gera það sem getur ógnað henni.
Það er margt sem skeður í lífi barna sem getur valdið óöryggi og sem foreldrar oft hafa ekki stjórn á eða eiga erfitt með að stjórna. T.d. geta dauðsföll í nánasta umhverfi barnsins skapað öryggisleysi, m.a. með hugsunum að þeir sem eftir standa og eru næstir því geti líka dáið og horfið þannig úr lífi þeirra. Skilnaður foreldra skapar oftast mikið öryggisleysi, flutningar geta einnig gert það o.s.frv., o.s.frv...

Foreldrar verða því ávallt að hafa í huga að skapa þau skilyrði fyrir barnið að það finni öryggið í daglegum lífi þess. Stefna að því að daglegt líf sé sem mest í föstum skorðum, gæta þess að hafa reglu á svefn- og matartíma hjá börnum og unglingum, gæta þess að standa við þau orð sem gefin eru um að sækja þau, koma heim á fyrirfram ákveðnum tímum. Það getur líka verið mikilvægt að hafa einhverja reglu á því sem gerist yfir vikuna t.d. (á mánudögum er ...), mánuðina og árið (t.d. á páskadagsmorgun er venjan að ...).
Fyrst og fremst er þó mikilvægast fyrir foreldra að láta börnin finna að þau séu elskuð sama hvað á gengur, ekki síst þegar hegðun þeirra er foreldrum erfið. Þá getur það skipt sköpum fyrir barnið að finna til öryggis og að þó að foreldrar þess séu ósátt við það sem það gerði þá sé því ekki "hafnað" og að það sé áfram hluti af fjölskyldunni.

Hugo

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Börn og tölvufíkn.

 

Eitt af þeim vandamálum hjá sumum börnum og foreldrum sem ég hef kynnst undanfarin ár sem sálfræðingur er það sem nú er kallað tölvufíkn. Mörg börn eru sífellt lengur og lengur fyrir framan tölvuna og foreldrar eiga oft erfitt með að draga þau frá henni. Margir foreldrar þekkja það að þegar verið er að kalla á börnin til að borða, koma að læra, koma í háttinn, fara með foreldrum í heimsóknir o.s.frv. að heyra æ oftar setninguna: “ Bíddu”, “Ekki strax”, “Rétt bráðum”, “ég kemst ekki núna”, “á eftir” ef foreldrarnir fá þá á annað borð svör frá börnunum.

 

Margir foreldrar lenda í erfiðleikum í afstöðu sinni til að stjórna tölvunotkun barnanna sinna.

 

Í fyrsta lagi vegna þess að tölvan er mjög jákvæð og hagnýt tækninýjung sem mikið gagn er af. Á mörgum heimilum er það svo að nær allir fjölskyldumeðlimir nota tölvuna til að  lesa póst, versla, fylgjast með á ýmis konar heimasíðum og fjölmiðlum, spjalla við vini og ættingja á MSN o.s.frv..

 

Í öðru lagi lenda foreldrar í erfiðleikum með tölvunotkun barnanna vegna þess að aukningin er fyrirleitt mjög hæg. Það er erfitt að átta sig á mörkum þess að krakkarnir séu (mikið) í tölvunni og tölvufíknar. Sumum foreldrum reynist erfitt að stjórna tölvunotkun eftir að hafa samþykkt hana í langan tíma án athugasemda.

 

Í þriðja lagi er vandinn sá að oft kunna börnin betur á tölvuna en foreldrarnir. Foreldrarnir þurfa oft á því að halda að börnin aðstoði þá og finnst því erfitt að setja mörk í notkun tölvunnar hjá barninu vegna þessa.

 

Í fjórða lagi geta börnin líka komið með alls konar viðurkenndar útskýringar á notkun sinni á tölvunni, m.a. eins og þau þurfi að vinna verkefni fyrir skólann í tölvunni, fylgjast með skilaboðum frá skólanum m.m.. Börnin segjast e.t.v. vera að vinna verkefni með bekkjarfélögum á tölvunni og foreldrar eiga erfitt með að vita hvað sé rétt í því sambandi.

 

Í fimmta lagi er tölvan enn ein viðbótin í tækninni sem foreldrar hafa ekki vaxið upp með og kunna ekki að kenna börnunum að stjórna. Foreldrarnir hafa ekki sem börn þurft að læra að hafa stjórn á tölvunotkun eins og börn þurfa í dag. Þeir hafa því ekki reynsluna af því að setja mörk á þessu sviði, það getur verið erfitt fyrir þá að vita hvað sé varasamt að vera lengi í tölvunni. Það er eflaust hægt að finna fleiri atriði sem sýna að foreldrar eiga erfitt með að stjórna tölvunotkun barna sinna en til að geta greint hvort um fíkn sé að ræða er gott að hafa eftirfarandi atriði í huga:

 

Sálfræðilegir þættir sem benda til tölvufíknar:

  • Börnin upplifa sterka vellíðun eða sæluvímu á meðan þau eru í tölvunni.
  • Erfiðleikar hjá börnunum við að stjórna notkuninni.
  • Þau upplifa óslökkvandi löngun til að vera lengur og lengur í tölvunni
  • Börnin vanrækja fjölskyldu, vini og ættingja.
  • Börnin upplifa tómleika, depurð, leiða og eru pirruð þegar þau eru ekki í tölvunni.
  • Þau segja ósatt til um tölvunotkun sína.
  • Erfiðleikar í námi.

 

Líkamleg einkenni sem benda til tölvufíknar

  • Verkir í úlnlið.
  • Þurr til augnanna.
  • Höfuðverkur sem lýsir sér eins og migreni
  • Bakverkir
  • Röskun á matartímum, t.s. sleppa úr máltíðum.
  • Vanræksla á persónulegum þrifum.
  • Erfiðleikar með og eða breytingar á svefni

 

Byrgjum brunninn.

Það er mikilvægt fyrir alla foreldra að setja börnum sínum mörk varðandi tölvunotkun, hvort sem þau eiga í vanda með þetta eða ekki. Þeir foreldrar sem byrja snemma (helst á leikskólaaldri) að setja reglur um tölvunotkun á heimilinu kenna börnum sínum að þetta er eitthvað sem þarf að gæta sín á. Flestir foreldrar ungra barna hafa tekið upp sérstakan nammidag og eru þá að kenna börnum sínum að sælgæti sé best í smáskömmtum. Eins geta foreldrar gert með “tölvutíma”.  Foreldrar geta líka “kennt” barninu að nota tölvuna á “betri” hátt. Það eru til mörg þroskandi tölvuforrit og námsforrit sem eru skemmtileg fyrir börnin. Skólavörubúðin hefur t.d. í mörg ár verið með fjölbreytt úrval náms- og leikjaforrita sem eru þroskandi og örvandi fyrir börnin. Það eru líka margir spennandi vefir í gangi eins og skólavefurinn o.fl.. Einnig er mikilvægt að foreldrar séu með börnunum í mörgu af því sem þau gera í tölvunni til að skilja þennan heim barnanna og vera þátttakendur þar sem annars staðar.

 

Hvað skal gera ef foreldrar telja börnin eiga í vanda með tölvunotkun.

Ég hef hitt nokkra hugrakka foreldra sem hafa lokað fyrir aðgang barnanna að netinu inni á heimilinu. Það er reynsla margra þeirra að eftir viku eða hálfan mánuð koma börnin “aftur” þeas. losna undan “fíkninni” og fara að gera eitthvað annað, eins og spila, hitta félaga og jafnvel lesa bók. Það verður þó að segjast að þetta er sennilega örlagaríkasta aðgerðin og verður að fara varlega í hana. Best leiðin til að takast á við þetta er að afla sér upplýsinga (það er hægt að gera á netinu J, því netið er jú til margs gagnlegt), kynna sér vel tölvunotkun barnanna, setjast niður með þeim, ræða ástandið, skilgreina vandanna og áhyggjur foreldranna, finna lausnir og fylgja þeim eftir. Þegar um er að ræða að börnin eru ekki til í að takast á við vandann eða jafnvel vilja ekki viðurkenna hann verða foreldrar að taka af skarið hér sem annars staðar og setja reglur, reglur sem þeir geta verið vissir um að verði framfylgt. Stundum verða foreldrar að leita sér fagaðstoðar og eru til ýmsir sérfræðingar sem hafa kynnt sér þessi mál.

Hugo

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Eldavélin er hættulegasta tæki heimilisins !

 

 Eldavélin er algengasta ástæða bruna vegna heimilistækja. Sjöundi hver eldsvoði á heimili er vegna eldavéla og hátt í helminur allra rafmagnsbruna.
  • Eldavélabrunar eru óþarfir. Þeir verða oftast vegna gleymsku eða aðgæslusleysis.

Á hverju ári verður fjöldi heimila fyrir alvarlegu tjóni vegna eldsvoða. Í skýrslu Löggildingarstofu um bruna og slys vegna rafmagns er að finna tölfræðilegar upplýsingar um bruna.

Hvað getur þú gert ?

Draga má stórlega úr hættu á eldavélabrunum með því að:

  • Fara aldrei frá heitri hellu - það getur t.d. kviknað í meðan talað er í síma
  • Halda hreinu - feiti sem ekki er þrifin af eldavél eða viftu getur valdið eldsvoða
  • Sýna varúð við djúpsteikingu - olían brennur ef hún ofhitnar. Hafa mátulega mikið í pottinum. Ef olían byrjar að rjúka er hún of heit, takið þá pottinn strax af hellunni.
  • Muna að eldhúsið er ekki leikvöllur - börn geta kveikt á eldavélum
  • Reyna aðeins að slökkva viðráðanlegan eld - nota pottlokið eða brunateppi og alls ekki vatn. Aldrei snerta pottinn sjálfan, hann brennir
  • Hafa reykskynjara með rafhlöðum í lagi - það getur bjargað miklu, jafnvel lífi.
  • Bregðast rétt við ef eldur logar - loka hurðum, forða sér og hringja í 112.

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Vissir þú?

 

• Að í líkamanum eru um 650 vöðvar. Þegar þú brosir notar þú 17 vöðva. Þegar þú ert með fýlusvip notar þú 43!

• Að það er hægt að teyma kú upp stiga en ekki niður hann.

•Að yfir daginn þrýstast þófarnir milli hryggjarliðanna saman svo að við erum styttri þegar við förum að sofa heldur en þegar við vöknum á morgnana.

• Að hárið á höfði þér vex í 2-6 ár og venjulega detta 70-100 hár af daglega. Augnhárin endast hins vegar einungis í 10 vikur.

• Að hraði taugaboða er allt að 300 km á klukkustund!

• Að lærbein í fólki eru sterkari en steinsteypa en þó er kjálkabeinið harðasta beinið í líkama okkar.

• Að auga strútsins er stærra en heili hans.

• Að í mannslíkamanum eru 96.000 kílómetrar af æðum. Þær gætu náð tvisvar og hálfum sinnum umhverfis jörðina.

• Að vindhraðinn þegar þú hnerrar er meiri en í fellibyl eða allt að 160 km á klukkustund!

• Að Kleópatra var sögð fegurst allra kvenna af því að hún baðaði sig alltaf í mjólk.

• Að geimfarar eiga erfitt með að gráta úti í geimnum. Þar sem ekkert þyngdarlögmál er geta tárin ekki runnið og því svífa droparnir bara um!

• Að fleira fólk notar bláa tannbursta en rauða.


• Að hjartað slær um það bil 100.000 sinnum á dag - þegar þú hvílist.

• Að þú fjórfaldar brennsluna við að hjóla, sexfaldar hana við að skokka og áttfaldar hana við að hlaupa.

• Að þó heilinn geti greint á milli 50.000 mismunandi bragðtegunda er ólíklegt að þú getir greint á milli eplamauks og laukstöppu ef þú heldur fyrir nefið og lokar augunum.


• Að um þrír fjórðu hlutar af hitatapi líkamans verða frá höfðinu á þér. Áttu góða húfu?


• Að hver maður hefur alls um fimm milljónir hára og þau vaxa um 12 millimetra á mánuði.

• Að hver manneskja hefur sitt eigið sérstaka tungufar sem er ólíkt öllum öðrum rétt eins og fingraför.

• Að tannskemmdir eru útbreiddasti sjúkdómur í veröldinni.

• Að börn fæðast með 300 bein en þau eru ekki nema 206 í fullorðnu fólki. Líkami ungra barna vex mjög hratt og 94 þessara beina gróa saman við önnur bein á fyrstu árunum.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

AUKNAR LÍFSLÍKUR FYRIRBURA

 

Ný íslensk rannsókn sýnir að lífslíkur fyrirbura hafa aukist hér úr 22% á árunum 1982-90 í 52% árin 1991-95 sama tíma og hlutfallslega fleiri litlir fyrirburar fæðast í hverjum árgangi. Þá hefur hlutfall fyrirbura sem greindir hafa verið með fötlun ekki aukist marktækt milli tímabila þrátt fyrirað fleiri fyrirburar lifi. Rannsókninni stýrðu Ingibjörg Georgsdóttir og Atli Dagbjartsson, sérfræðingar í barna- og nýburalækningum, en sagt er frá henni í nýjasta hefti Læknablaðsins.

Þar kemur fram að hluti fyrirbura glími við langvinn og alvarleg heilsufarsvandamál og tilgangur rannsóknarinnar hafi verið að varpa ljósi á lífslíkur og fötlun fyrirbura. Rannsóknin var gerð á tveimur tímabilum, fyrst árin 1982-90 og síðari hluti 1991-1995 og voru niðurstöðurnar síðan bornar saman.

Á fyrra tímabilinu lifðu 19 af 87 lifandi fæddum börnum við fimm ára aldur. Af þeim voru þrjú börn fötluð eða 16%. Á seinna tímabilinu lifðu 35 af 67 lifandi fæddum börnum við fimm ára aldur en af þeim voru sex börn með fötlun eða 17%. Hlutfall fatlaðra barna hefur því ekki aukist marktækt. Þakkað reynslu og tækniframförum

Aukin þekking, reynsla og tækniframfarir seinni ára eru talin hafa bætt lífsmöguleika veikra fyrirbura en einna þyngst vegur þar aukin notkun svokallaðs lungnablöðruseytis við glærhimnusjúkdómi en notkun þess hófst árið 1990.

Grein birt á mbl.is þann 05.04.2003
 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

HVAÐ ER FYRIRBURI?

 

Fyrirburi er barn sem fæðist 3 vikum eða meira fyrir áætlaðan fæðingardag. Hefðbundinn meðgöngutími er 40 vikur eða 280 dagar. Ef barnið fæðist áður en 37 vikur eru liðnar frá getnaði er talað um fyrirburafæðingu.

Börn sem fæðast fyrir tímann eru mun léttari en börn sem fæðast eftir eðlilega meðgöngu. Börn sem vega minna en 2500 grömm þegar þau fæðast flokkast sem léttburar. Yfirleitt eru börn með fæðingarþyngd undir 2500 grömmum fædd fyrir tímann en þó geta börn verið fyrirburar en samt vegið meira en 2500 grömm við fæðingu.

Einnig er til í dæminu að börn sem fæðast eftir 40 vikna meðgöngu vegi minna en 2500 grömm. Það er engin ein regla á því hvernig nýburar eru flokkaðir; bæði mælingar, fæðingarþyngd og meðgöngutími frá getnaði eru notuð.

Margar fyrirburafæðingar eiga sér stað þegar stutt er eftir af meðgöngutímanum og yfirleitt reiðir þeim börnum vel af. Þessir nýburar þurfa þó flestir að vera lengi á Vökudeild og undir miklu eftirliti. Þessi börn eru einnig í áhættuhópi hvað varðar ýmis langtíma vandamál. Helstu sjúkdómar sem ógna heilsu fyrirbura eru sýkingar, lungnasjúkdómar, sjúkdómar tengdir súrefnisskorti við fæðingu og heilablæðingar. Hættan á að vandamál komi upp eykst eftir því sem meðgöngutíminn er styttri því barn sem fæðist fyrir tímann er ekki með fullþroskuð líffæri.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

AÐ AÐLAGAST FORELDRAHLUTVERKINU

 

Þegar barnið er komið í heiminn tekur við nýr og spennandi en líka mjög krefjandi tími. Foreldrarnir eru að læra að takast á við nýtt hlutverk og kynnast nýjum einstaklingi. Í öllu þessu amstri er mikilvægt að foreldrarnir gleymi ekki að rækta samband sitt og að þeir finni sér tíma til að gera eitthvað saman, bara tvö.

Að drukkna (ekki) í barninu...
Foreldrar ættu að halda í þær venjur sem búið var að koma upp áður en barnið fæddist. Þetta geta verið venjur eins og að fara í bíó á fimmtudögum, fara saman í bað eða leysa saman krossgátur. Þetta eru ekki aðeins dýrmætar samverustundir heldur einnig mikilvægur þáttur í því að lifa áfram eðlilegu lífi. Eins og gefur að skilja á barnið hug manns allan en mikilvægt er að varast að "drukkna í barninu" eins og einhver orðaði það.

Að fara út úr húsi
Það er ótrúlega auðvelt og skemmtilegt að taka nýfætt barn með sér hvert sem maður fer en foreldrar þurfa einnig að skreppa út saman án barnsins. Þá er nauðsynlegt að fá einhvern sem maður treystir vel til að passa barnið svo maður geti virkilega notið þess að vera "frjáls".

Samvera
Ef foreldrana langar til að gera eitthvað meira saman en þau hafa gert áður er rétti tíminn til þess núna. Þetta getur t.d. verið að læra nýja íþrótt, fara á dansnámskeið og þess háttar. Ef foreldrar gefa sér nokkra klukkutíma á viku til að stunda saman tómstundir tryggja þau sér samveru þar sem áherslan er lögð á þau sem einstaklinga en ekki sem foreldra. Það er alveg ótrúlegt hvað 2-3 klukkustundir á viku geta gert. (Athugið að í einni viku eru hvorki meira né minna en 168 klukkustundir svo ekki fá samviskubit yfir 2-3 tímum!)

Einvera
Eins og það er mikilvægt að foreldrarnir geri eitthvað saman er einnig mikilvægt fyrir móðurina að fá að vera ein. Hún þarf tíma og svigrúm til að "hlaða battaríin". Móðirin þarf að fá nokkrar stundir í hverri viku bara fyrir sjálfa sig. Þann tíma getur hún notað til að fara í búðir, heimsækja vini, fara í líkamsrækt og þess háttar. Bæði móðir og barn munu njóta góðs af því að móðirin einangrist ekki félagslega. Hættan á því er ekki eins mikil fyrir föðurinn þar sem hann vinnur að öllum líkindum úti og er því í meira sambandi við annað fólk en móðirin.

Þiggið alla hjálp
Eflaust munu afar og ömmur, frænkur og frændur, vinir og ættingjar vera boðnir og búnir til að gæta nýfædda barnsins. Notfærið ykkur þetta tækifæri til að vera saman eða hvíla ykkur. Þó svo að barnið sé á brjósti þarf móðirin ekki að vera til staðar öllum stundum; hægt er að geyma móðurmjólkina í kæli eða frysti til lengri tíma og gefa barninu úr pela.

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

BARNAHERBERGIÐ

 

Ráð frá Rut Káradóttur

 

Kyrrð
Mikilvægt er að viss kyrrð ríki í barnaherbergjum. Börn eru oft þreytt eftir langan dag í leik- eða grunnskólanum og þurfa á rólegu umhverfi að halda.

Fá leikföng
Hafið færri og vandaðri hluti í barnaherberginu heldur en að fylla það af alls kyns dóti. Barnið á þá auðveldara með að finna leikföngin og lærir frekar að umgangast þau af virðingu.

Náttúruleg leikföng
Gott er ef leikföngin eru úr náttúrulegum efnivið en þau eru oft mjög endingargóð og vönduð.

Hreyfiþroski
Þá getur verið sniðugt að hafa leikföng sem efla hreyfiþroska barnanna eins og rimla eða palla í barnaberbergjum en auðvitað verður að miða við þroska barnsins þegar slíkt er sett upp.

Húsgögn
Húsgögnin verða fyrst og fremst að vera barnvæn og sterkbyggð. Það gengur oft mikið á og húsgögnin verða að þola áganginn.

Hreyfanleiki
Það getur verið þægilegt að hafa einhverjar mublur, eins og til að mynda fataskápa eða rúm á hjólum, því þær er hægt að færa auðveldlega til eftir þörfum barnsins, t.d. þegar það þarf meira rými í leik.

Birta
Mikilvægt er að næg birta sé í barnaherbergjum. Lýsingin í barnaherbergjum skiptir miklu máli og þar er hagnýt lausn að setja dimmer á ljós. Þannig er hægt að stjórna lýsingunni eftir þörfum barnsins.

Stærðin
Stærð barnaherbergja skiptir ekki alltaf meginmáli heldur hvernig rýmið er nýtt. Ef herbergið er lítið er t.d. hægt að hafa upphækkað rúm eða koju í því þannig að plássið undir rúminu nýtist. Stundum getur verið sniðugra að láta börnin deila saman herbergjum en að setja þau í mjög lítil herbergi.

Litur
Varast ætti að mála barnaherbergi í mörgum æpandi litum eða setja upp veggfóður með truflandi litum eða ruglingslegu mynstri.

Færanlegar dýnur
Litlar, færanlegar dýnur geta verið heppilegar fyrir yngstu krílin ef þau vilja hvíla sig nálægt foreldrum sínum, t.d. þegar þeir eru að matbúa eða sinna öðrum verkefnum.

Skapandi barnaherbergi
Fyrir börnin sem eru einstaklega skapandi er sniðugt að setja upp krítartöflu eða teiknirúllu þar sem því verður við komið. Það er þægileg lausn fyrir börn sem hafa gaman af að teikna eða mála.

 

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Ýmis ákvæði um börn og ungmenni og hagsmuni þeirra

 

Börn
Þegar fjallað er um börn í lögum er átt við einstaklinga yngri en 18 ára. Við 18 ára aldur verða börn lögráða. Lögráða maður er sjálfráða og fjárráða, þ.e. ræður einn fé sínu og öðrum persónulegum högum nema lög mæli á annan veg.


Lögreglu ber að tilkynna öll afskipti af börnum til barnaverndaryfirvalda
Samkvæmt barnaverndarlögum ber lögreglunni að tilkynna til barnaverndarnefndar verði hún þess vör að barn búi við óviðunandi uppeldisskilyrði, verði fyrir áreitni eða ofbeldi eða að barn stofni heilsu sinni eða þroska í í alvarlega hættu. Þá skal lögreglan einnig tilkynna barnaverndarnefnd þegar hún fær til meðferðar mál þar sem grunur leikur á að refsiverður verknaður hafi verið framinn annaðhvort af barni eða gegn því.

 

Fyrirmæli um afskipti lögreglu af börnum

Í lögreglulögum segir að lögreglunni beri að hafa afskipti af börnum yngri en 16 ára, sem eru á stöðum þar sem heilsu þeirra eða velferð er alvarleg hætta búin og koma þeim í hendur forsjármanna eða barnaverndaryfirvalda ef nauðsyn þykir.


Útivistartími
Fjallað er um útivistartíma í barnaverndarlögunum. Þar kemur fram að börn, 12 ára og yngri, mega ekki vera á almannafæri eftir kl. 20:00 nema í fylgd með fullorðnum. Börn á aldrinum 13 til 16 ára skulu ekki vera á almannafæri eftir kl. 22:00, enda séu þau ekki á heimferð frá viðurkenndri skóla-, íþrótta- eða æskulýðssamkomu. Á tímabilinu 1. maí til 1. september lengist útivistartími barna um tvær klukkustundir.
Aldursmörk miðast hér við fæðingarár en ekki fæðingardag.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

8 SPURNINGAR SEM NAUÐSYNLEGT ER AÐ SPYRJA ÁÐUR EN BARN ER BÓLUSETT !!

 

 

1. Er barnið mitt veikt núna?

2. Hefur barnið mitt brugðist illa við bólusetningum áður?

3. Inniheldur sjúkrasaga barnsins eða fjölskyldunnar eftirfarandi sjúkdóma:

  •  hörð viðbrögð við bólusetningum
  •  krampaköst eða taugasjúkdóma 
  •  ónæmiskerfissjúkdóma
  •  alvarleg ofnæmi
  •  sykursýki

4. Veit ég hvort barnið mitt er í áhættuhópi vegna alvarlegra aukaverkana?

5. Hef ég allar upplýsingar sem tengjast aukaverkunum bóluefnisins?

6. Þekki ég aukaverkanirnar ef þær birtast?

7. Veit ég hvert á að tilkynna aukaverkanir?

8. Veit ég hver framleiðandi bóluefnisins er?

Sem foreldrar eigum við að kynna okkur áhættuna við bólusetningar. Það eru ekki öll börn sem koma jafn vel út úr þeim. Sum veikjast alvarlega og önnur deyja.

Lækni ber skylda að segja þér kosti og galla bólusetningar áður en barnið er sprautað. Í Bandaríkjunum eru gefnir út bæklingar um hvert bóluefni fyrir sig. Þeir ættu einnig að vera til hér á landi. Þú getur spurt lækninn þinn um upplýsingabréf, frá framleiðanda, sem á að fylgja bóluefninu.

Í Bandaríkjunum er læknum skylt að halda skrá yfir þær bólusetningar sem barnið hefur fengið og hvaðan þær eru. Það væri gaman að vita hvort læknar á Íslandi séu settir undir sömu lög.

Kynntu þér málið varðandi barnasjúkdóma og bólusetningar við þeim. Þú hefur endanlega ábyrgð gagnvart þínu barni og þú ert sá sem situr uppi með afleiðingarnar.

Biddu lækninn að athuga vel heilsu barnsins áður en það er bólusett.

Skráðu niður sjúkrasögu barnsins og nánustu skyldmenna og láttu lækninn fá afrit sem fylgir þá með gögnum um barnið þitt í heilbrigðiskerfinu. Áður en þú lætur bólusetja barnið spurðu þá hvort eitthvað af fyrrnefndu muni hafa áhrif á hvernig það bregðist við bóluefninu. Ef barnið hefur fengið alvarlegar aukaverkanir vegna fyrri bólusetningar er mjög líklegt að það bregðist enn ver við þeirri næstu. Ef þú ert ekki ánægður með svörin sem þú færð fáðu þá álit annarra.

Fylgstu vel með barninu eftir bólusetninguna. Hringdu í lækni þinn ef þig grunar að það sé að fá aukaverkanir og ef hann er ekki áhyggjufullur, en þú ert það, skaltu fara með það á næstu heilsugæslustöð eða bráðamóttöku.

Ekki láta starfsfólk heilbrigðiskerfisins hræða þig út í að láta bólusetja barnið þitt fyrr en þú ert sjálf/ur tilbúin/n að taka þá ákvörðun og ert áhyggjulaus með hana.

Þessar upplýsingar eru fengnar af vefsíðu National Vaccine Information Center sem er í Bandaríkj.

 

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

STAÐREYNDIR UM FITU

 

Eftir Stefaníu Örnu Marinósdóttur
21. apríl 2004

Það er kominn tími til að leiðrétta þann misskilning sem ríkir varðandi hlutverk fitu í mataræði okkar. Fita er ekki bara fita. Það eru til fitusýrur sem eru líkamanum lífsnauðsynlegar. Þær eru bæði ómettaðar og mettaðar, sem þýðir fljótandi við stofuhita eða harðar við stofuhita. Það eru líka til fitusýrur sem eru líkamanum beinlínis skaðlegar. Ég ætla að útskýra muninn á þessum fitum á sem einfaldastan hátt. Það er ekkert leiðinlegra en að lesa tíu blaðsíðna skýrslu og skilja kannski þrjár af þeim vegna þess að málið er svo tæknilegt að aðeins faglærðir skilja það. En áfram með smjörið!
Það er líka ágætt að byrja á því, því
smjörið er ein sú besta fita sem við getum borðað. Það er búið að halda því fram í um það bil 40 ár að mettuð fita eins og í smjöri og kjöti sé óholl en að fljótandi fita eins og sojaolía og aðrar jurtaolíur séu hollar. Sojaolía er oft undirstaðan í smjörlíki eins og við þekkjum það eins og t.d. það óæti sem er selt til þess að smyrja ofan á brauð og skýrt öllum nöfnum með einhverju "létt" í. Vinnsluaðferðin við að metta þessa fitu er í stuttu máli sú að vetniseindum er bætt í fituna til þess að herða hana svo hægt sé að smyrja henni á brauðið. Til þess þarf að nota hita (215,5°), þrýsting og efnahvata (nikkel, kopar eða platínum) allt í einu og í allt að átta klukkutíma. Það er firra að halda að snefill af næringu sé eftir í fæðu sem er búið að vinna svona. Það sem gerist er að við fáum fitu sem er fín til að steikja upp úr, því hún þolir vel hita, en efnasamsetning fitunnar hefur breyst og það finnast í henni leifar af efnahvatanum (málmur) sem notaður var í vinnslunni. Úr verður fita sem mannslíkaminn þekkir ekki og allt sem líkaminn þekkir ekki á hann mjög erfitt með að vinna úr til þess að nota sem orku og uppbyggingarefni. Hann reynir því að losa sig við það sem fyrst. Ef hann getur það ekki setur hann það á staði í líkamanum þar sem það veldur sem minnstum skaða, eins og t.d. í liðina, innan á æðarnar og utan á lærin! Hvað myndir þú gera ef þú gætir ekki losað ruslafötuna í eldhúsinu? Þú myndir byrja á því að troða ruslinu í ruslaskápinn og þegar hann yrði fullur færir þú að pota því í öll horn og skúmaskot í eldhúsinu til þess að þú gætir athafnað þig þar. Síðan, þegar nógu langur tími er liðinn, yrðir þú að flytja út úr húsinu! Fer smjörið ekki að verða fýsilegri kostur? Ákjósanlegast væri að smjörið væri úr mjólk sem ekki er búið að gerilsneyða.
Nú skulum við snúa okkur aðeins að kólesteróli sem er búið að hræða landann upp úr skónum með í nokkuð mörg ár. Hver einasta fruma líkamans þarfnast kólesteróls því það er hráefnið sem líkaminn notar til að framleiða gallsýru, vissa hormóna og próvítamín D3. Það þýðir ekkert að ætla að útiloka kólesteról úr fæðunni því líkaminn framleiðir það þá bara sjálfur! Hann getur framleitt um eitt og hálft gramm á dag og gerir það ef við fáum það ekki úr fæðunni. Þetta er ekki spurning um kólesteról í fæðunni heldur hvort líkaminn hafi nauðsynleg efni til að vinna úr því.
Þá komum við að lífsnauðsynlegu fitunni og hvernig hún tengist kólesteróli. Kólesteról bráðnar við 149°C og þess vegna sest það á æðaveggina innanverða, en ef fitusýran lesitín er þar nálægt lækkar hún bráðnunarstigið niður í 82,2°C sem er enn ekki nóg til að líkamshitinn geti brætt það. Ef við bætum svo við línólfitusýrunum (linoleic, linolenic) þá lækkar bráðnunarstigið niður í 0°C sem er langt fyrir neðan líkamshitann og er kólesterólið þar með orðið hættulaust. Línólfitusýrur eru sennilega þær einu sem við þurfum lífsnauðsynlega að fá úr fæðunni. Hinar getur líkaminn framleitt sjálfur fái hann rétt fæði. Línólfitusýrur finnast í hörfræolíu, valhnetum, graskerjum, óunnum hráum jurtaolíum og mjólkurvörum, séu þær hráar og úr kúm sem eru fóðraðar eingöngu á
grasi og smára en ekki kornmeti.
Fiskur og lýsi innihalda mikið af omega 3 fitusýrum og allir vita að þær eru mjög hollar svo ég hef ekki fleiri orð um það hér.
Önnur mettuð fita sem er búið að ryðja út af matseðli vestrænna þjóða er kókosfitan. Menn eru nú búnir að komast að því að hún er besta fita sem hægt er að fá til að steikja upp úr og er talin mjög holl. Íslendingar eru henni ekki vanir, en hún er og var mikið notuð af suðrænum þjóðum þeim að skaðlausu í mörg hundruð ár.
Hinar vestrænu þjóðir eru búnar að skera niður fituneyslu (mettaða fitu) í um það bil fimmtíu ár (hundrað og fjörtíu ef við miðum við herra
Banting) og hjarta-og æðasjúkdómar og offita hafa aldrei verið algengari. Er það ekki nóg sönnun fyrir því að við séum að gera eitthvað rangt? Það er ekki svo langt síðan að fita var mjög stór hluti af mataræði íslendinga t.d. tólg, mör, lýsi og svínafita, sennilega um þrjátíu ár. Fita sem Íslendingar eru aldir upp á frá örófi alda og hefur haldið í okkur lífinu. Það var allavega ekki grænmetið og ávextirnir sem komu okkur þetta langt því þeir fengust ekki þá. Kartöflur voru ekki einu sinni ræktaðar hér á landi fyrr en 1759. Þrátt fyrir þessar staðreyndir er ennþá verið að hampa fitusnauðu fæði.
Atkinskúrinn er mikið í fréttunum þessa dagana og allt gert til þess að láta hann líta illa út. Ég veit það af eigin reynslu og mannsins míns að minnkun á neyslu kolvetna lækkar tölurnar á vigtinni. Það sem þarf að fara varlega í hinsvegar er að auka ekki fituneyslu nema að minnka sykur og hveitineyslu til muna, þ.e.a.s. ef maður vill grennast. Það sem okkur hjónunum finnst mest áberandi við þennan kúr er hvað fæðið er mettandi. Maður verður saddur í marga klukkutíma eftir hverja máltíð í staðinn fyrir að byrja að leita að einhverju til að bæta á sig eftir klukkutíma eða svo.
Dr.
Mercola er búinn að skrifa tvær bækur, að minnsta kosti, um kolvetnasnautt fæði og er að ráðleggja sjúklingum sínum það með góðum árangri. Málið er að við þurfum prótín, fitu og kolvetni í fæðu okkar. Við þurfum bara að finna út hversu mikið magn af hverju hentar okkar líkamsgerð.
Það sem mér finns verst við allt þetta bull um fitusnautt fæði er að börnin eru ósjálfrátt sett á það líka. Ég veit það af því að ég keypti alltaf Léttmjólk fyrir fjölskylduna hér áður fyrr af því að ég hélt að það væri svo gott fyrir okkur öll. Börn þurfa fitu og það er mjög erfitt að fá þau til að borða fitu af kjöti, hvaðan eiga þau þá að fá hana? Ef um krónískan niðurgang er að ræða hjá börnum gæti verið ráð að auka fituna í fæði þess og sjá hvað gerist. Ekki samt gefa meira en eina skeið af lýsi á dag og miða stærð skeiðarinnar við aldur barnsins því ég þekki líka dæmi um að of mikið lýsi getur valdið ýmsum kvillum.
Við verðum að passa okkur á því sem er mikið hampað í fjölmiðlum, því það er einungis gert til að selja. Þar er ekki verið að hugsa um hagsmuni neytandans heldur einungis pyngju seljandans.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Magnesíum, ofbeldi og þunglyndi.

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Eftir Mark Sircus, Ac., OMD
Medical News, IMVA 23 feb., 2006.

Í febrúar 2006 skýrði New York Times blaðið frá því að ofbeldistengdir glæpir hafi verið í lágmarki um öll Bandaríkin en í borgum eins og New York, Miami og Los Angeles, þá hafa þeir aukist verulega mikið víðs vegar um landið. Á meðan glæpir af þessu tagi einkenndust af deilum milli glæpaklíka og eiturlyfjasvæða áður fyrr, telur lögreglan orsakir flestra manndrápa í dag vera smávægilegar og ættu ekki einu sinni að valda slagsmálum, hvað þá skotbardögum eða hnífsstungum. Sakborningar segja lögreglunni að þeir hafi drepið þann sem niðurlægði þá eða einhvern úr fjölskyldu þeirra, eða þann sem sendi þeim illilegt augnaráð. [1]

„Lögreglustjórinn Nannette H. Hegerty frá Milwaukee kallar það „reiðimálið“ segir í blaðinu sem hefur ennfremur eftir henni: „Við höfum fyrir augunum mjög reiða þjóð sem berst ekki lengur með hnefunum heldur grípur beint til byssunnar.“ „Þegar við spyrjum af hverju skaustu þennan mann fáum við svör eins og „hann rakst í mig“ eða „hann horfði á kærustuna mína“ segir Sylvester M. Johnson, lögreglustjóri Fíladelfíu. „Það er ekki eins og þeir séu keyrandi um skjótandi á hvorn annan, heldur eru þetta rifrildi, heimskuleg rifrildi vegna heimskulegra hluta.“ Ástæða ofbeldisglæpa hefur oftast verið rifrildi en það sem er að gerast er að menn grípa miklu fyrr til byssunnar en áður. „Í ránum“ segir Lögreglustjóri Milwaukee, Hegerty: „jafnvel eftir að manneskja hefur gefist upp, skýtur byssumaðurinn hann samt. Það var ekki eins mikið um þetta áður fyrr.“

Hvað getur ollið þessari aukningu á ofbeldi? Við getum látið okkur detta í hug að skráður magnesíumskortur 70% þjóðarinnar geti verið hluti af vandamálinu og að við upplifum glæpi tengda þeim sem eru verst settir af þessum skorti. Tveir frumþættir þess að heili okkar starfi eðlilega eru nægar orkubirgðir og hæfilega mikið magn lífefna sem eiga þátt í að senda taugaboð um líkamann. Magnesíum er lífsnauðsynlegt bæði til að framleiða orku og taugaboðefni, auk þess til viðhalds varnarveggja milli blóðs og heila. Kjarni vísindanna tengir magnesíum við taugafræðilega sjúkdóma. [2]

Magnesíum skortur veldur serótónín skorti
með væntanlegum afbrigðilegum hegðunum,
þar með töldu þunglyndi, sjálfsmorðum
og óraunhæfum ofbeldisverkum.

Paul Mason.

Magnesíum er ekki eina næringarefnið þar sem skortur getur valdið vandamálum tengdum huga og tilfinningum. Sínk er líka mikilvægt steinefni og er tengt geðrænum sjúkdómum. Yfir 90 málm-ensím þurfa á sínki að halda og starfsemi heilans byggir á nægjanlegu magni þess. Skortur á sínki getur valdið minnisleysi, sinnuleysi, þunglyndi, pirringi, þreytu, geðsjúkdómum og ofsóknaræði. Skortur á öðrum steinefnum getur valdið ýmsum kvillum en magnesíum og sínk eru þau mikilvægustu.

 

Margar mikilvægar rannsóknir sem gerðar hafa verið á
stofnunum fyrir vandræðabörn og unglinga hafa
sýnt að ofbeldi og alvarleg andfélagsleg hegðun
hefur minnkað næstum því um helming
eftir að skipt var yfir í næringarríkari fæðu.

Embættismenn heilsugeirans og lyfjafyrirtækin vilja ekkert vita um notkun einfaldra steinefna til meðhöndlunar á þunglyndi eða ofbeldi. Síðan serotonin lyfin (SSRI) og önnur geðlyf komu á markaðinn hafa ótal rannsóknir sýnt að hin svokallaða „nýja kynslóð“ geðlyfja hefur reynst gagnslaus og hættuleg. Um allan heim hefur sala á geðlyfjum aukist, úr 263 milljónum dollara árið 1986 í 8,6 þúsund milljónir dollara árið 2004 og sala þundlyndislyfja aukist úr 240 milljónum dollara árið 1986 í 11,2 þúsund milljónir dollara. Samanlagt jókst salan á þessum tveimur tegundum lyfja úr 500 milljónum dollara árið 1986 í 20 þúsund milljónir dollara árið 2004, sem er um 40% aukning, segir Robert Whitaker, höfundur Mad in America. [3]

Samkvæmt rannsókn sem Geðheilbrigðisstofnun Bandaríkjanna
borgaði fyrir þá hefur hefur sjálfsmorðshugsunum- og
hegðun ekkert fækkað þrátt fyrir gífurlega aukningu
á meðhöndlun geðsjúkdóma á undanförnum 10 árum.
The Washington Post. Júní 2005.

Þó að það séu margar oft flóknar orsakir sem ná yfir hið líkamlega, tilfinningalega, geðræna og andlega svið okkar, þá er hægt að kenna næringarskorti um megnið af því ofbeldi og þunglyndi sem við upplifum þessa dagana, en er jafnframt auðveldast að lagfæra. Það er ljóst t.d. skortur eða ójafnvægi á magnesíumbirgðum líkamans eigi stóran þátt í einkennum skapgerðasjúkdóma. Athugunar- og tilraunarannsóknir hafa sýnt samband á milli magnesíums og árásarhneigðar [4][5][6][7][8], kvíða [9][10][11], ADHD (athyglisbrests, ofvirkni) [12][13][14][15], maníu-þunglyndis [16][17], þunglyndis [18][19][20][21] og geðklofa [22][23][24][25].

Sjúklingar sem hafa reynt sjálfsmorð
(annaðhvort ofbeldiskennt eða ekki)
höfðu áberandi minna magn af magnesíumi í heilavökva
sama hvaða sjúkdóm þeir höfðu greinst með.
[26]

Pomeranian lyfjaháskólinn staðhæfir að mataræði eigi mikinn þátt í orsök ADHD og að magnesíum skortur geti leitt til truflandi hegðunar. [27] Jafnvel vægur skortur á magnesíumi getur valdið viðkvæmni gagnvart hávaða, taugaveiklun, pirringi, þunglyndi, ruglingi, viprum, skjálfta, kvíða og svefnleysi.

Samkvæmt upplýsingum frá Evelyn Pringle, rannsóknablaðamanni, veigra lyfjafyrirtækin ekki fyrir sér að raka inn peningum út á börn. Þann 25. apríl, 2005 skýrði dagblaðið Ohio Columbus Dispatch frá rannsókn á læknaskýrslum sem leiddi í ljós að 18 börnum, í Ohio fylki, á aldrinum 0 til 3ja ára hafði verið gefið geðlyf í júlí 2004.“ Það er glæpsamlegt athæfi og sorglegt hvað barnalæknar og geðlæknar eru að gera börnum með því að gefa þeim þessi lyf, sem eru full af eiturefnum.

Þegar líkami 19 ára stúlku, Traci Johnson,
fannst hangandi í sturtuklefa rannsóknarstofu
lyfjafyrirtækisins Eli Lilly voru yfirvöld
Bandaríkjanna fljót að tilkynna að sjálfsmorð hennar
hafi ekki verið tengt nýju þunglyndislyfi
sem hún var að aðstoða við að prófa.
[28]

Magnesíum fareindir hafa næringar- og lyfjafræðilega verkun sem ver okkur gegn taugaskemmdum allskonar allt frá hávaða frá umhverfinu til líkamlegra áverka. Magnesíumskortur, jafnvel þó hann sé vægur, eykur móttækileika fyrir taugafræðilegra og sálfræðilegra streituvalda bæði í dýrum og heilbrigðu fólki. „Magnesíumskortur eykur móttækileika fyrir líkamlegum skemmdum af völdum streitu. Áhrif adrenalíns vegna sálfræðilegrar streitu veldur því að magnesíum yfirgefur frumur og skolast út úr líkamanum með þvagi og og birgðir líkamans af því klárast.“ segir Dr. Leo Galland. [29]

Linus Pauling var einna fyrstur til þess að benda á mikilvægi næringar til að hafa áhrif á afbrigðilegar breytingar í efnaumhverfi heilans. Dr. Pauling sýndi fram á að næringarefni eins og ascorbinsýra, þíamín, níasínamíd (B3 vítamín), pýridoxín, B12 vítamín, fólinsýra, magnesíum, glútamic sýra og tryptófan væru jafn tengd heilastarfseminni og geðsjúkdómar. Auk þess að gera líkama okkar sterkan og hraustan, hjálpar góð næring okkur að halda geðheilbrigði og tilfinningalegu jafnvægi. Með réttri næringu sem inniheldur næringarefni í réttum hlutföllum er hægt að meðhöndla geðsjúkdóma með góðum árangri.

„Árið 1970 las ég um verk Dr. Abram Hoffer og á þeim tíma kom til mín vinkona mín sem hafði nýlega verið stöðvuð af eiginmanni sínum í því að fyrirfara sér í gasofni. Hún stakk höfðinu inn og skrúfaði frá gasinu. Hún hafði nýlega byrjað á nýju lyfi við maníu-þunglyndi. Hún hafði verið lögð inn á geðspítala árlega á vorin. Ég setti hana á stóran skammt af B3, magnesíum, C vítamín og sínk. Í dag er hún 90 ára og með ljómandi skýran huga. Á þeim 33 árum síðan þá hefur hún aðeins verið lögð inn á geðspítalann einu sinni og það var vegna þess að hún hélt að sér væri batnað og hætti að taka inn vítamín/steinefnablönduna. Á sama tíma kom til okkar ungur maður á sama geðlyfi sem hafði líka reynt sjálfsmorð. Sami árangur náðist með hann. Þetta var í litlum bæ með 16,000 manns. Síðan hefur sami árangur náðst með alla sem hafa komið til mín vegna þunglyndis, maníu-þunglyndis og geðklofa.“ Michael Sichel, D.O., N.D. Chittaway Bay, Nýju Suður Wales, Ástralíu.

Árið 2000 skráði heilbrigðisstofnun bandaríkjanna (Nationa Institue of Health (NIH)) þunglyndi sem einkenni magnesíumskorts. NIH skilgreindi magnesíumskorts-einkenni með því að skipta þeim niður í þrjá flokka: Byrjunareinkenni eru (eitt eða fleiri) pirringur, kvíði (ásamt þráhyggju og Tourette heilkenni), anorexía, þreyta, svefnleysi og vöðvakippir. Seinni einkenni eru eitthvað af ofantöldu og mögulega hraður hjartsláttur, óreglulegur hjartsláttur og aðrar breytingar á hjarta- og æðakerfinu (sumar lífshættulegar). Alvarleg einkenni eru eitt eða fleiri af ofantöldu og alvarlegri einkenni eins og stingir um allan líkamann, dofi, stöðugir vöðvasamdrættir ásamt ofskynjunum og óráði, (ásamt þunglyndi) og loks vitglöp (Alzheimer sjúkdómur).

Vægur magnesíum skortur virðist vera algengur meðal sjúklinga með sjúkdóma sem hefta starfsemi líkamans eða taugasjúkdóma og virðast blandast saman í eina geðflækju sem samanstendur af þreytu, svefnvandamálum, pirringi, ofurörvun, vöðvakrömpum og oföndun.

Venjulega eru gleði, depurð og sorg hluti af daglegu lífi. Stutt tímabil þunglyndis sem viðbragð við vandamálum daglegs lífs er eðlilegt, en langt tímabil þunglyndis eða depurðar er óeðlilegt. Flestir þunglyndiskaflar eiga uppruna sinn í streituvaldandi persónulegu áfalli eins og ástvinamissi eða breytingum á högum einstaklings og þunglyndi í skamman tíma er hluti af því að komast í gegnum það. Langtíma þunglyndi er hinsvegar oftast vegna þess að magnesíum skolast úr líkamanum vegna streitunnar og fellur niður í hættulega lítið magn.

Með því að bæta líkamanum upp tapið á magnesíumsöltum, annaðhvort við inntöku þess eða að baða sig í þeim, eykur strax viðnám hans gegn streitu. Ef heilbrigðisstofnunin í US veit þetta, af hverju í ósköpunum nota læknar þá ekki magnesíum til þess að lækna þunglyndi og aðra geðræna (og líkamlega) sjúkdóma, spyr George Eby, sem læknaði sjálfan sig af þunglyndi með magnesíumi og stofnaði www.coldcure.com.

Vitnisburður Georgs Eby:
„Ég er alltaf jafn hissa á gagnsemi magnesíums í að meðhöndla og koma í veg fyrir þunglyndi. Ég sé líka mikilvægi þess að rannsaka það nánar með tilliti til hversu mikill skortur virðist vera á því í vestrænu mataræði, vegna þess hversu ódýrt er að nota það til þess að lækna mjög marga kostnaðarsama sjúkdóma, hvort sem þeir eru lífshættulegir eður ei. Ég veit hversu slæmt þunglyndi getur verið, vegna þess að september 1999 til apríl 2000 eyddi ég í þunglyndi sem versnaði stöðugt. Um jólin versnaði þunglyndið til muna, nærri sjálfsmorðshugsunum í styrkleika og hélst þannig í fjóra mánuði í viðbót. Ég hélt að ég gæti aldrei orðið svo illa leikinn lífefnalega að það myndi valda mér sjálfsmorðshugsunum og tilburðum. Ég hafði verið á Zolofti (þunglyndislyf) síðan 1987 sem virtist halda þunglyndinu niðri. Ég lifði á Zoloft, en í september 1999 hætti það að virka og ég vissi að eitthvað væri að. Þunglyndi mitt orsakaðist af margra ára streitu vegna of mikils vinnuálags, kvíða, minni háttar maníu, vefjagigt, fáum kvíðaköstum, reiði, streitu, lélegu mataræði, yfirþyrmandi tilfinningaflóði, vöðvakrömpum, ofsóknaræði, astma, nálardofa í höndum, handleggjum, bringu og vörum. Ég vildi sofa allan daginn og átti mjög erfitt með að fara á fætur á morgnana. Stundum fannst mér varirnar á mér ætla að titra út úr andlitinu á mér. Fyrir um það bil 10 árum fékk ég kvalafullt kalk oxalate nýrnasteinakast sem er þekkt einkenni magnesíumskorts. Fáum vikum áður en ég var lagður inn á spítala í janúar 2000 var ég mjög máttfarinn, í geðdeyfð, þunglyndur með skrítnar sjáfsmorðshugsanir og undir gífurlegu álagi. Núna get ég séð þessi „geðrænu“ einkenni sem einkenni skorts á magnesíumi og/eða kalkeitrunar. Ég var látinn á allar tegundir geðlyfja sem þekktust þá og fékk alvarlegar aukaverkanir af þeim öllum og leið bara verr og verr. Ekkert virkaði. Ég léttist og var með alvarlegt harðlífi. Ég var líka með óreglulegan hjartslátt. Þann 12. apríl árið 2000 héldu mínir nánustu að ég væri að deyja því ég leit svo illa út. Geðlæknirinn minn var því sammála og tók mig af öllum lyfjum og setti mig á lithíum carbonate í örlitlu magni (150mg. tvisvar á dag). Stuttu seinna tók ég upp eintak af Nutrition Almanac, McGraw-Hill Book Company, New York, frá því 1975 og opnaði það af rælni beint í kaflann um magnesíum. Mér fannst það athyglisvert að lesa að fólk sem væri þunglynt og með sjálfsmorðshugsanir væri með lítið magnesíum í blóðvökva. Greinin sagði líka frá því að magnesíum hefði verið notað með góðum árangri við þunglyndi. Manneskja með skort á magnesíumi á það til að vera ósamvinnuþýð, draga sig í hlé, vera sinnulaus og taugaveikluð, vera með skjálfta og yfirleitt mikið af einkennum sem eru tengd þunglyndi.
Nokkrum mánuðum áður en ég fékk þunglyndi hafði ég verið lagður inn á spítala vegna brjóstverkja, hjartsláttaróreglu og þess að ég gat ekki andað meira en 1/5 af eðlilegum andardrætti. Það fannst ekkert að hjartanu, en læknaneminn gaf mér magnesíum-súlfat blöndu í æð. Nokkrum klukkustundum seinna hurfu öll einkennin eins snögglega og þau birtust. Það sem ég var að byrja að uppgötva var að næstum öll sjúkdómseinkenni fullorðinsára minna voru tengd skorti á magnesíumi. Loks ákvað ég að byrja að taka magnesíum í þrisvar sinnum stærri skammti en ráðlagður dagskammtur er í US, 400 mg á morgnana, 400 mg um miðjan dag og 400 mg um háttatímann. Ég notaði magnesium-glycinate blöndu frá Carlson (200 mg frum-magnesíum). Mér fór að líða mun betur að nokkrum dögum liðnum, þunglyndið minnkaði, en ég fékk smá niðurgang. Innan viku til 10 daga eftir að ég byrjaði að taka magnesíum var ég mjög nálægt því að vera heill heilsu. Ég leit svo vel út að geðlæknirinn minn sagði að ég hefði aldrei litið svona vel út áður. Eftir því sem mér batnaði meira minnkaði ég skammtinn niður í það sem hentaði mér best. Ég minnkaði skammtinn aðeins of mikið og þá komu einkennin strax aftur. Að lokum jafnaði ég þetta út og fór að taka reglulega fjórar 200 mg töflur daglega af magnesíumi (sem magnesíum glycinate). Þunglyndið er algjörlega horfið. Ég er athafnasamur og virkur andlega, tilfinningalega og líkamlega. Sjónin mín varð eðlileg og hægðirnar líka.“

Þrátt fyrir allt tal um verndun barna í Ameríku þá eru allt of mörg börn í hættu vegna geðlækna og sálfræðinga sem hafa svikið þau. Milljónir barna eru nú á geðlyfjum sem valda stórkostlegum vandamálum sem aldrei eru skráð. Ef þig langar að skoða nánar hvaða skaða þau valda lestu þá endilega greinina FDA Forgot a Few ADHD Drug Related Deaths and Injuries (Fæðu og lyfjaeftirlit Ameríku gleymdi nokkrum dauðsföllum og skaða sem tengdust ADHD lyfjum) á http://usa.mediamonitors.net/content/view/full/27099

Lyfjafyrirtæki og menntastofnanir eru í mikilli herferð til að fá foreldra til þess að segja já við heilaskemmandi lyfjum, þar sem Rítalínið ber hæst, jafnvel þó það sé lyf sem hefur sterkari áhrif á heilann en kókaín. [30] Yfirgnæfandi meirihluti barna sem sett eru á geðlyf eru sett á þau vegna ADD (athyglisbrests) ADHD (athyglisbrests og ofvirkni). Í sumum tilfellum er lyfjataka skilyrði þess að börnin fái að fara í skólann eða það sem verra er að ríkið fjarlægir þau af heimilum sínum.

Ofan á allt þetta hefur barnaspítali Fíladelfíu fylkis hefur skýrt frá því að 19% barna sem nýlega voru greind með sykursýki 2 eru líka með taugasjúkdóma. Mörg þeirra fá geðlyf eins og t.d. Zyprexa, Risperdal, Geodon, Seroquel, Clozaril og Abilify. Öll þessi lyf eru með aðvörunarmiða sem varar lækna við hættunni á sykursýki 2. Hugsanlega lækka öll þessi lyf magnesíummagnið í líkamanum.

Ekki, og ég öskra, EKKI treysta sálfræðingum,
geðlæknum og núverandi eiturlyfjahvetjandi skólakerfi.

Dr. Julian Whitaker
 

Það er alþjóðleg sprenging í lyfjagjöf barna vegna þess að foreldrum, kennurum og stjórnmálamönnum hefur verið talin trú um að einungis mikil lyfjagjöf frá unga aldri muni koma ‘þjáðu’ börnunum í gegnum erfiðleika lífsins. Sjálfsmorðum unglinga hefur fjölgað um þriðjung síðan 1960 í USA. Í dag eru sjálfsmorð helsta orsök dauða 15-24 ára ungmenna, næst á eftir bílslysum. Frá því í byrjun níunda áratugarins hafa milljónir barna um heim allan tekið þunglyndislyf sem ríkisvaldið viðurkennir núna að valdi sjálfsmorðstilraunum. Þetta er önnur hlið magnesíumskorts, hrikaleg martröð af völdum þessara lyfja, sem í ofanálag lækka magn magnesíums í líkamanum.

Það hefur verið langur aðdragandi að árás geðlæknisfræðinnar á ungdóminn. Geðlæknisfræði hefur á síðustu tveimur áratugum gefið ábatasömum eiturefnavopnum lausan tauminn sem eyðileggjandi árás á börn og kalla það lyflækningar. Geðlæknar eru búnir að skapa heila kynslóð af eiturlyfjafíklum og eru í rauninni að gera lífið miklu verra fyrir börn, þegar þeir ættu að vera að hjálpa þeim.

Barnageðlæknar eru einn af hættulegustu óvinum barna
og líka fullorðinna. Það verður að útrýma þeim.

Dr. Thomas Szasz, prófessor í geðlækningum.

Dr. Sydney Walker, höfundur The Hyperactivity Hoax (ofvirkni blekkingin), segir: „þúsundir barna sem sett eru á geðlyf eru einfaldlega gáfuð. Þessum nemendum hundleiðist og fólki sem leiðist iðar í sæti sínu, dillar sér, klórar sér, teygir sig og (sérstaklega strákar) leitar leiða til að koma sér í vandræði. Í greininni bætir hann við að ofan á leiðindin bætist við lítið magn af magnesíumi í líkama þeirra og svo eyðileggingin sem geðlyfin valda.

Hvað sjáum við þá þegar við skoðum heildarmyndina? Börn fæðast undir áhrifum lyfja með ónáttúrulegum aðferðum, svo eru þau bólusett (innrás eiturefna beint í blóðið), gefið pensillín út í það óendanlega, borða næringarlausa fæðu, horfa á sjónvarp út í eitt, þjást í gegnum steinrunnið námsefni, eru varnarlaus gagnvart þúsundum eiturefna í umhverfinu og á heimilinu, fá fleiri bólusetningar, þjást af næringarskorti á meðan þau troða í sig alls kyns ruslfæði og fitna, aðeins til þess að þurfa að þjást vegna lyfjagjafa frá geðlæknum fyrir að vera komin í það ástand sem þau eru.

Sálfræðingar og geðlæknar ættu að vita betur vegna þekkingar sinnar á huga og tilfinningum og þess vegna er sorglegt að horfa uppá hvernig þeir svíkja mannkynið með því að gerast eiturlyfjasalar. Lyfin sem lyfjafyrirtækin framleiða fyrir þá sem stunda geðlækningar eru eins hættuleg og öll lyfin sem dópsalar götunnar selja. Magnesíum ætti að koma í stað þessara lyfja, ekki bara vegna þess að það hefur góð áhrif á taugakerfið og sjúkdóma tengda því, heldur líka af því að það er mikið öruggara í notkun heldur en öll önnur lyf.

Mark Sircus Ac., OMD
Director International Medical Veritas Association
http://www.MagnesiumForLife.com
http://www.imva.info
+55-83-3252-2195
www.skype.com ID: marksircus

IMPORTANT DISCLAIMER: The communication in this email is intended for informational purposes only. Nothing in this email is intended to be a substitute for professional medical advice.
MIKILVÆGT: Þessi grein er ætluð til upplýsinga eingöngu. Ekkert í henni er ætlað að koma í staðinn fyrir að leita til lærðra meðferðaraðila.

[1] http://www.nytimes.com/2006/02/12/national/12homicide.html?_r=2&th&emc=th&oref=slogin&oref=slogin
[2] Murck H. Magnesium and Affective Disorders. Nutr Neurosci., 2002;5:375-389: Murck showed many actions of magnesium ions supporting their possible therapeutic potential in affective disorders. Examinations of the sleep-electroencephalogram (EEG) and of endocrine system points to the involvement of the limbic-hypothalamus-pituitary-adrenocortical axis because magnesium affects all elements of this system. Magnesium has the property to suppress hippocampal kindling, to reduce the release of adrenocorticotrophic hormone (ACTH) and to affect adrenocortical sensitivity to ACTH. The role of magnesium in the central nervous system could be mediated via the N-methyl-D-aspartate-antagonistic, g-aminobutyric acid A-agonistic or the angiotensin II-antagonistic property of this ion. A direct impact of magnesium on the function of the transport protein p-glycoprotein at the level of the blood-brain barrier has also been demonstrated, possibly influencing the access of corticosteroids to the brain. Furthermore, magnesium dampens the calcium ion-protein kinase C related neurotransmission and stimulates the Na-K-ATPase. All these systems have been reported to be involved in the pathophysiology of depression. Murck et al. also demonstrated induced magnesium deficiency in mice to produce depression-like behavior which was beneficially influenced with antidepressants.
[3] Evelyn Pringle: http://www.lawyersandsettlements.com/articles/ssri_offlabel.html
[4] Izenwasser SE et al. Stimulant-like effects of magnesium on aggression in mice. Pharmacol Biochem Behav 25(6):1195-9, 1986.
[5] Henrotte JG. Type A behavior and magnesium metabolism. Magnesium 5:201-10, 1986.
[6] Bennett CPW, McEwen LM, McEwen HC, Rose EL. The Shipley Project: treating food allergy to prevent criminal behaviour in community settings. J Nutr Environ Med 8:77-83, 1998.
[7] Kirow GK, Birch NJ, Steadman P, Ramsey RG. Plasma magnesium levels in a population of psychiatric patients: correlation with symptoms. Neuropsychobiology 30(2-3):73-8, 1994.
[8] Kantak KM. Magnesium deficiency alters aggressive behavior and catecholamine function. Behav Neurosci 102(2):304-11, 1988
[9] Buist RA. Anxiety neurosis: The lactate connection. Int Clin Nutr Rev 5:1-4, 1985.
[10] Seelig MS, Berger AR, Spieholz N. Latent tetany and anxiety, marginal Mg deficit, and normocalcemia. Dis Nerv Syst 36:461-5, 1975.
[11] Durlach J, Durlach V, Bac P, et al. Magnesium and therapeutics. Magnes Res 7(3/4):313-28, 1994.
[12] Durlach J. Clinical aspects of chronic magnesium deficiency, in MS Seelig, Ed. Magnesium in Health and Disease. New York, Spectrum Publications, 1980.
[13] Kozielec T, Starobrat-Hermelin B. Assessment of magnesium levels in children with attention deficit hyperactivity disorder (ADHD). Magnes Res 10(2):143-8, 1997.
 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Hættur af örbylgjuofnum

 

Eftir Anthony Wayne og Lawrence Newell

Er það mögulegt að milljónir manna séu að fórna heilsu sinni í skiptum fyrir þægindin af örbylgjuofnum? Af hverju bönnuðu Rússar notkun þeirra árið 1976? Svörin við þessum spurningum gætu fengið ykkur til að henda örbylgjuofnum ykkar í ruslið.
Yfir 90% af bandarískum heimilum eru með örbylgjuofna. Það eru fá heimili eða veitingahús án þeirra vegna þess hversu þægilegir og sparsamir á orku þeir eru. Almennt trúir fólk því að það sem örbylgjuofnar gera við matinn sem er eldaður í honum skaði hvorki matinn né það sjálft.
Því að sjálfsögðu myndu stjórnvöld banna notkun þeirra ef þeir væru hættulegir, er það ekki? Þrátt fyrir það sem hefur opinberlega verið gefið út um örbylgjuofna höfum við hent okkar í ruslið vegna þeirra staðreynda sem koma fram í þessari grein.
Tilgangurinn með þessari skýrslu er að sýna fram á sannanir þess efnis að matur eldaður í örbylgjuofnum er ekki náttúrulegur, né hollur og er hættulegri mannslíkamanum en nokkurn grunar.
Framleiðendur, stjórnvöld og móðir náttúra eru hins vegar mjög dugleg að fela staðreyndir og sönnunargögn þess efnis. Þess vegna heldur fólk áfram að örbylgja matinn sinn, alsælt í sinni vanþekkingu, án þess að gera sér grein fyrir áhrifum og hættum sem eru því samfara.
Hvernig virka örbylgjuofnar?
Örbylgjur eru rafsegulfræðileg orka, svipað ljósbylgjum eða útvarpsbylgjum og nýta hluta af rafsegulsviði orkunnar. Á okkar nútíma tækniöld eru örbylgjur notaðar til þess að koma símtölum, sjónvarpsútsendingum og tölvuupplýsingum á milli staða á jörðinni eða gegnum gervihnetti. En við þekkjum þær best sem orku til þess að hita matinn okkar í.
Í hverjum örbylgjuofni er magnetróna, rör sem inniheldur rafeindir sem rafsegull og rafmagn er notað til þess að ná fram geislun í stuttri bylgjulengd u.þ.b. 2450 Mega Hertz (MHz) eða 2.45 Giga Hertz (GHz). Þessi örbylgjugeislun hefur áhrif á sameindirnar í matnum.
Allar orkubylgjur skipta um póla frá jákvæðum til neikvæðra með hverri hringrás sem þær fara. Í örbylgjum gerist það mörgum milljón sinnum á hverri sekúndu. Sameindir fæðunnar, sérstaklega vatns, hafa jákvæðan og neikvæðan pól á sama hátt og segull hefur norður og suður pól.
Venjulegir örbylgjuofnar taka in u.þ.b. 1000 vött af ryðstraumi. Þegar þessar bylgjur skella á fæðunni valda þær því að pólarnir í sameindunum fara að hringsnúast á sama milljónahraðanum á sekúndu.
Öll þessi hreyfing veldur núningi sem hitar upp fæðuna. Þessi óvenjulega aðferð við að hita upp mat veldur töluverðum skemmdum á sameindunum, rífur þær í sundur eða afskræmir þær.
Í samanburði eru örbylgjur frá sólinni byggðar á lögmálum um beina strauma (DC) sem slá þannig að þær valda ekki þessum núningshita; örbylgjuofnar nota ryðstrauma (AC) sem valda núningshita.
Okkur hefur verið sagt að örbylgjuofnar geisli ekki matinn eins og geislun gerir (eins og þegar fæða er geisluð til þess að drepa allar bakteríur í henni, innsk. þýð.) Þessar tvær aðferðir eru sagðar nota gjörólíkar bylgjur og í mismunandi styrkleikum.
Engar rannsóknir frá opinberum stofnunum eða fæðu- og lyfjaeftirliti Bandaríkjanna hafa staðfest hættuna sem fólgin er í örbylgjuofnanotkun en við vitum öll að gildi rannsókna geta verið takmörkuð, stundum viljandi gert. Margar þessara rannsókna eru síðar sannaðar sem ónákvæmar. Sem neytendur eigum við að hafa örlítið af heilbrigðri skynsemi sem við notum til að dæma slík mál.
Tökum sem dæmi egg og þá staðreynd að „sannað“ var á sjöunda áratugnum að þau væru okkur mjög óholl. Það varð til þess að það urðu til gervi eggjavörur sem gerðu framleiðendur þeirra mjög ríka en setti eggjabændur á hausinn. Núna sýna nýlegar opinberar rannsóknir að egg eru okkur ekki óholl eftir allt saman. Hverjum eigum við þá að trúa og hvaða mælikvarða eigum við að fara eftir til þess að taka ákvarðanir varðandi okkar eigin heilsu.
Móðureðlið hefur rétt fyrir sér
Ef við sláum á létta strengi þá er mjög erfitt að mótmæla þegar sjötta skilningarvit mæðra á í hlut. Hefur þú reynt það? Mörg okkar eru af þeirri kynslóð þar sem mæður okkar og ömmur hafa vantreyst þessari nýju tækni að elda matinn innan frá og út og sögðu að þessi aðferð væri ekki góð fyrir flestar fæðutegundir. Móðir mín neitaði að reyna að baka í örbylgjuofni. Henni fannst líka vont bragð af kaffi sem var hitað í einum slíkum. Ég verð að játa að ég er henni sammála í báðum tilvikum. Hennar eðlisávísun sagði henni að þetta væri engan vegin náttúruleg aðferð til að elda og gæti ekki látið matinn bragðast eins og hann á að gera.
Margir hafa sömu skoðun en eru taldir gamaldags minnihlutahópur.
Með trega fór samt móðir mín að hita afganga í öbylgjuofni vegna vinnutíma hennar áður en hún hætti að vinna. Eins og flest ungmenni þess tíma sem örbylgjuofnar urðu hversdagslegir ákvað ég að hlusta ekki á eðlislæga visku móður minnar og slóst í hóp meirihlutans sem trúðu að örbylgjuofnar væru allt of þægilegir til þess að nokkuð gæti verið að þeim.
Eitt-núll fyrir mömmu. Þó hún hafi ekkert vitað um vísindalegar, tæknilegar eða heilsufarslegar ástæður þess að örbylgjuofnar væru hættulegir þá vissi hún bara að þetta gæti ekki verið hollt vegna þess hvernig maturinn bragðaðist og einnig vegna þess hvernig áferð fæðunnar breyttist við eldun í þessum ofnum.
Örbylgjuofnar eru hættulegir hitun mjólkur fyrir ungabörn.
Margar aðvaranir hafa verið gerðar opinberlega en fáir hafa tekið eftir þeim. Til dæmis gaf deild út frá háskólanum í Minnesota út svohljóðandi skýrslu:
„Þó að örbylgjuofnar hiti fæðu á fljótlegan hátt er ekki mælt með því að hita í þeim pela ungbarna. Pelinn getur verið kaldur að utan en vökvinn í honum getur verið sjóðandi heitur og brennt munn og háls barna illilega. Eins ef vökvi er hitaður í lokuðu íláti gæti þrýstingurinn sprengt það. Hitun pelans í örbylgjuofni getur líka breytt mjólkinni og valdið því að það tapist vítamín úr henni. Hitun brjóstamjólkur í örbylgjuofni getur eyðilagt í henni þá verndandi eiginleika sem hún hefur. Að hita pelann í heitu vatni úr krananum tekur kannski aðeins lengri tíma en er miklu öruggara. Svo ber alltaf að prófa hitann á innihaldinu með því að hella smá á úlnliðinn á sér.
Örbylgjað blóð drepur sjúkling
Árið 1991 voru málaferli í gangi í Oklahoma vegna notkunar á örbylgjuofni við að hita blóð sem nota átti vegna blóðgjafar. Kona að nafni Norma Levitt dó vegna einfaldrar blóðgjafar vegna þess að hjúkrunarkonan hafði hitað blóðið í örbylgjuofni. Þessi harmleikur gerir það augljóst að það er miklu meira en „hitun“ sem á sér stað í örbylgjuofni heldur en okkur er talið trú um. Blóð sem notað er í blóðgjafir er venjulega hitað en ekki í örbylgjuofnum. Í tilfelli frú Levitt breytti örbylgjuofninn blóðinu og það olli dauða hennar. Það er augljóst að örbylgjur breyta eiginleikum þess sem er hitað með þeim og þá er fólk sem hitar sér mat með þeim að neyta einhvers sem er líkamanum óþekkt.
Vegna þess að líkaminn er rafefnafræðilegur í eðli sínu mun allt það sem raskar rafefnaboðum hans hafa áhrif á lífeðlisfræðilega uppbyggingu hans. Þessu er nánar lýst í bók Roberts O. Becker sem heitir The Body Electric og bók Ellen Sugarman sem heitir Warning, the Electricity Around You May Be Hazardous to Your Health.
Vísindalegar sannanir og staðreyndir
Í samanburðarrannsókn á matvælum elduðum á venjulegan hátt og í örbylgjuofni sem var gefin út af Raum & Zelt árið 1992 segir:
„Í grunntilgátu náttúrulækninga er tilgreint að allar sameindir og allir orkugjafar sem líkaminn þekkir ekki er mikið líklegra til að skaða hann frekar en að gera honum gott. Matur úr örbylgjuofni inniheldur bæði sameindir og orku sem er ekki til staðar í mat sem er eldaður eins og maðurinn hefur gert síðan eldurinn var uppgötvaður. Vegna þess hvernig hitunin á sér stað í örbylguofnum er óhjákvæmilegt að úr verði ónáttúrulegar breytingar á sameindum fæðunnar. Náttúrulegar amínósýrur hafa sést formbreytast og líka umbreytast í eiturefni vegna áhrifa örbylgja.
Ein skammtíma rannsókn sýndu marktækar og alvarlegar breytingar á blóði einstaklinga sem borðuðu mjólk og grænmeti hitað í örbylgjuofni. Átta sjálfboðaliðar borðuðu mismunandi samsetningu sömu fæðu, eldaða á mismunandi hátt. Allur matur sem fór í örbylgjuofna olli breytingum á blóði sjálfboðaliðanna. Blóðrauði minnkaði, hvítum blóðkornum fjölgaði og kólesteról hækkaði. Eitilfrumum fækkaði. Sjálflýsandi bakteríur voru notaðar til þess að greina orkubreytingar í blóðinu. Það kom í ljós að geislun þessara baktería jókst eftir neyslu matar úr örbylgjuofni.
Klínísk rannsókn frá Sviss
Hans Ulrich Hertel, læknir á eftirlaunaaldri, vann sem matvælavísindamaður í mörg ár hjá einum aðal fæðuframleiðanda í Sviss sem á viðskipti út um allan heim. Fyrir nokkrum árum var hann rekinn frá fyrirtækinu vegna þess að hann lýsti efasemdum yfir ákveðnum vinnsluaðferðum fyrirtækisins sem eyðilagði náttúrulega eiginleika fæðunnar. Árið 1991 gáfu hann og annar prófessor frá Háskólanum í Lausanne út rannsóknarskýrslu sem benti á að matur eldaður í örbylgjuofni gæti mikið frekar skaðað heilsu manna en matur eldaður á venjulegan máta. Hertel var fyrsti vísindamaðurinn sem gerði klíníska rannsókn á því hvaða áhrif örbylgjaður matur hefði á blóð og lífeðlisfræði líkamans.
Samkvæmt Hertel lækni
„Hvítkornafjölgun sem ekki er hægt að útskýra með einhverjum hætti er alltaf tekin alvarlega. Hún er oft merki um sýkingar í líkamanum, eins og t.d. eitranir og frumuskemmdir. Það virðist sem hvítkornafjölgun hafi eingöngu orðið vart eftir að sjálfboðaliðarnir borðuðu örbylgjumat. Úrvinnslan úr þessari rannsókn var byggð á efnislegum lögmálum og hafði verið staðfest áður. Auka geislunin sem sjálflýsandi bakteríurnar sýndu var aðeins aukastaðfesting.
Það eru til fjöldinn allur af vísindalegum ritum varðandi hættuleg áhrif örbylgna á lífverur. Það er því furðulegt að uppgötva hversu lítil áhersla hefur verið á að finna upp náttúrulegri aðferð við að hita matinn.
Yfirvöld í Sviss brugðust við með að setja bann á Dr. Hertel að upplýsa almenning um hættur þær sem örbylgjuofnar hafa á heilsu manna, en það var dæmt honum í hag vegna réttar til tjáningarfrelsis og honum dæmdar bætur í ofanálag.
(Tvær aðrar rannsóknir voru gerðar, ein í Rússlandi og önnur í Þýskalandi og er sagt frá þeim niðurstöðum í þessari grein líka en mér finnst of langt mál að hafa það með en bæti hér við lokaorðunum. Þið getið nálgast þessa grein á www.mercola.com . Innsk. þýðanda).
10 ástæður fyrir því að henda örbylgjuofninum
1. Að borða sífellt mat hitaðan í örbylgjuofni veldur langtíma- varanlegum heilaskemmdum vegna áhrifa á rafstrauma í heilanum (umpólun eða afseglun á vefjum heilans).
2. Mannslíkaminn getur ekki efnaskipt (brotið niður) þessi óþekktu aukaefni sem verða til við örbylgjuhitun.
3. Framleiðsla á karl-og kvenhormónum minnkar og/eða breytist við langtíma neyslu á örbylgjuðum mat.
4. Áhrif óþekktra aukaefna sem hafna í líkamanum eru varanleg.
5. Vítamín, steinefni og önnur næringarefni í matvælum minnka eða breytast við örbylgjur, þannig að líkaminn græðir ekkert á fæðunni.
6. Steinefni í grænmeti breytist í krabbameinsvaldandi sindurefni í örbylgjuofni.
7. Örbylgjaður matur veldur krabbameinsvexti í maga og þörmum. Þetta gæti skýrt ört fjölgandi ristilkrabbameinstilfella í Bandaríkjunum.
8. Langtíma neysla matar úr örbylgjuofnum veldur fjölgun krabbameinsfruma í blóði.
9. Stöðug neysla matar úr örbylgjuofnum veldur röskun á ónæmiskerfi manna í gegnum eitla-og blóðvökvabreytingar.
10. Neysla matar úr örbylgjuofnum getur valdið minnisleysi, einbeitingarskorti, tilfinningaóróa og greindarskorti.

Ertu búinn að henda örbylgjuofninum núna?
Eftir að þú hendir honum geturðu notað það sem kallað er toaster oven á ensku, í staðinn. Hann virkar vel fyrir flestan mat og er jafnfljótur ef tekið er mið af hversu lengi maður þarf að bíða eftir að maturinn úr örbylgjuofnunum er lengi að kólna!


 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

BÖRN OG HITI

 

Sótthiti er ekki sjúkdómur heldur einkenni þess að líkaminn sé í ójafnvægi. Mismunandi skoðanir á hvernig bregðast skuli við hita í börnum gera foreldra oft kvíðna og áhyggjufulla þegar börn þeirra fá háan hita vegna þess að þá vita þeir ekki hvernig bregðast skuli við. Hiti er ekki illkynja og er mikið misskilið einkenni. Almennt ástand barnsins segir okkur mikið meira um hversu veikt barnið er heldur en hitastigið á mælinum. Börn undir þriggja ára að aldri geta verið mjög veik með tiltölulega lágan hita jafnvel undir 37° C, en eldri börn geta hlaupið um með tiltölulega háan hita.

Flestir telja 37° eðlilegan hita, en þá er ekki tekið tillit til einstakra undantekninga. Börn eru til dæmis oftast heitari en fullorðnir. Það er hægt að segja að á milli 36° og 37,5° sé eðlilegur hiti. Það að borða heitan mat, nýleg áreynsla, hlýr fatnaður og heit húsakynni geta hækkað hitastig líkamans um eina til tvær gráður. Líkamshitinn er líka mismunandi yfir daginn og hjá unglingsstelpum vegna tíðablæðinga. Sótthiti er yfirleitt hæstur seinni part dags og lægstur að morgni. Því skal ekki halda að þó barn sé með vægan hita seinni hluta dags boði að það sé að fá háan hita, en ef barn þitt er með vægan hita að morgni gæti verið ráðlagt að halda því heima.

Sýkingar eru oftast það sem veldur sótthita, sérstaklega í börnum. Aðrir hitavaldandi þættir geta verið æxli, bólgur vegna meiðsla, lyf (antihistamín, sýklalyf), ónæmissprautur og ofþornun. Tanntaka getur líka valdið hita.
Þegar sýklar örva hvítu blóðkornin á sérstakan hátt þá gefa þau frá sér efni sem gefa undirstúku heilans merki um að hækka líkamshitann. Líkaminn hitar sig upp með því að örva efnaskiptin, fara að skjálfa eða leita í heitara umhverfi. Hann minnkar líka hitatapið með því að minnka blóðstreymið til húðarinnar, þess vegna verður hann fölur á litinn. Þegar hitinn hækkar fer húðin að roðna og svitna. Sá sem hitann fær getur misst matarlyst, fyllst drunga, fengið beinverki og orðið syfjaður. Þegar þetta kemur fyrir börnin okkar háttum við þau ofan í rúm og leyfum þeim að sofa.
Sótthiti af völdum bakteríu- eða veirusýkinga getur verið merki um ónæmiskerfi sem er í góðu lagi. Flest dýr (allavega hryggdýr) fá hita þegar þau veikjast og er líklegt að maðurinn hafi varðveitt þessi viðbrögð vegna þess að þau hafa reynst vel í að viðhalda stofninum. Sumar rannsóknir styðja þessa kenningu; rannsóknir á dýrum hafa sýnt að þegar hitinn er lækkaður þá minnka batahorfur þeirra. Hiti eykur magn interferon (náttúlegt mótefni gegn veirum og krabbameini) í blóðinu. Vægur hiti eykur líka magn þeirra hvítu blóðkorna sem drepa frumur sem eru sýktar af vírusum, sveppum eða krabbameini og bæta getu sumra hvítra blóðkorna til að eyða bakteríum og sýktum frumum. Hitinn minnkar líka getu baktería og vírusa til að fjölga sér.

Af þessu sjáum við að hiti er ekki vandamál sem þarf að bæla niður, heldur mjög gott hjálpartæki sem líkaminn notar til að sigrast á sjúkdómum. Þess vegna er ekki gott að lækka hitann aftur og aftur heldur fylgjast vel með barninu (eða þeim fullorðna), hvort hitinn hækki eða hvort önnur einkenni versni eða bætist við.

Getur sótthiti valdið skaða?
Hvenær sem líkamshitinn hækkar þá tapast vatn og salt út úr honum gegnum húðina. Birgðir orku og vítamína, sérstaklega þau vatnsleysanlegu brenna upp. Við vægan hita getum við bætt líkamanum þetta upp með því að drekka vatn, borða hollan mat eða taka inn fæðubótarefni. Vatnsleysanlegu vítamínin C og B er skynsamlegt að endurnýja. Hinsvegar á meðan hitinn er lokar líkaminn fyrir að sum steinefni nýtist vegna þess að bakteríur þurfa á þeim að halda til að þrífast. Þegar við fáum hita breytir líkaminn orkubrennslu sinni frá því að brenna glúkósa (uppáhaldsmat bakteríanna) í að brenna prótíni og fitu. Þess vegna er minnkandi matarlyst á meðan, merki um visku líkamans. Með öðrum orðum, ekki neyða eða plata börn ykkar til að borða á meðan þau eru með hita ef þau hafa ekki lyst; þau munu líklega bæta sér upp þyngdartapið fljótlega eftir að veikindin eru yfirstaðin. Það þarf hinsvegar að hvetja þau til að drekka vatn því vökvatap getur eitt og sér valdið hækkun á hita.
Mjög hár hiti (yfir 41°C) getur skaðað hjartað og heilann. Sumir segja samt að hiti sé ólíklegur til að valda heilaskaða í barni sem er heilbrigt fyrir. Við flestar sýkingar heldur heilinn líkamshitanum við 40°C eða undir. Því þarf í flestum tilfellum ekki að hafa áhyggjur af því að hiti barnsins fari upp fyrir það.

Hvað með hitakrampa?
Fyrst skulum við skilgreina hitakrampa. Þessir óeðlilegu kippir gerast hjá börnum á milli 3ja mánaða og 5 ára aldurs í tenglsum við hita en það er ekkert sem bendir til að þeir tengist sýkingu í taugakerfi þeirra. Krampakastið stendur ekki yfir lengur en í 15 mínútur (yfirleitt 5 mín.) og veldur kippum um allan líkamann. Um þrjú prósent barna fá hitakrampa.
Ástæða þess að sum börn eru móttækileg fyrir þessu er ekki alveg ljós. Af þeim sem fá hitakrampa einu sinni fá einn þriðji af þeim hann aftur. Endurtekningarmöguleikar eru meiri eftir því sem barnið er yngra þegar það fær hitakrampann fyrst.
Hitakrampar eru skelfilegir fyrir foreldra að horfa upp á, en þeir eru samt ekki hættulegir. Þegar þeir eru yfirstignir heldur barnið áfram að þroskast á eðlilegan hátt.
Barnalæknar geta kennt foreldrum að lækka hitann ef hann ætlar yfir mörkin. Fyrir þau börn sem fá endurtekna hitakrampa má líka hjálpa á ýmsan hátt, t.d. með krampastillandi lyfjum.
Hvað gera skal ef barn þitt fær hitakrampa:
• Reyndu að vera róleg/ur. Það er farið fram á mikið að biðja um það en það er mjög mikilvægt fyrir barnið að foreldri haldi ró sinni. Andaðu djúpt og segðu við sjálfa/n þig að krampinn muni ekki endast lengi (jafnvel þó það virðist heil eilífð) og að barnið muni mjög líklega koma vel út úr þessu.
• Líttu á úrið til að taka tímann á krampakastinu. Það virðist sem það sé verið að ætlast til of mikils, vegna þess hversu kvíðið foreldrið er undir þessum kringumstæðum en þú munt annars ofreikna tímann og það er mikilvægt fyrir lækninn að vita hversu lengi krampinn stóð yfir. Ef hann fer yfir 5 mín. hringið þá í neyðarlínuna (112 á Íslandi). Snúið barninu á hliðina, þá minnkar hættan á að það andi að sér útskilnaði (munnvatni, slími, ælu).
• Passið að nánasta umhverfi í kringum barnið sé öruggt. Færið til hluti sem það getur rekið sig í.
• Ekki hefta hreyfingar barnsins.
• Huggaðu og hughreystu barnið eftir að krampakastið er yfirstaðið og hringdu svo í lækninn til að fá tíma strax. Hann mun sennilega vilja skoða barnið til að athuga hvort um eitthvað annað en hita var að ræða sem kom þessu krampakasti af stað. Ef kastið stóð yfir lengur en í 5 mín. eða/og barnið virðist mjög veikt þá gæti læknir bent þér á að fara með það í neyðarmóttöku heilsugæslunnar.

Það segir sig sjálft að ef hiti hjálpar líkamanum að verjast sýkingum þá munu hita-lækkandi lyf frekar tefja fyrir því ferli frekar en að hraða því. Þar fyrir utan hafa mörg hitalækkandi lyf óæskilegar aukaverkanir. Á hinn bóginn vill enginn horfa upp á barn þjást og hiti getur gengið á krafta barnsins. Kynnið ykkur vel notkun og aukaverkanir slíkra lyfja áður en þið gefið barni ykkar þau.
Hitalækkandi lyf geta blekkt okkur. Nokkur atriði sem mæla annaðhvort með eða á móti þessum lyfjum fylgja hér á eftir:
• Hitalækkandi lyf geta látið barninu þínu líða betur og þá er kannski betra að fá það til að drekka, borða og sofa og það mun kannski flýta fyrir batanum.
• Þau geta líka falið einkenni. Með öðrum orðum, barnið getur hagað sér eins og heilsa þess sé betri en hún er.
• Hitalækkandi lyf geta dregið veikindin á langinn. Þessi skoðun sumra meðferðar-aðila er studd af nokkrum rannsóknum. Ef við gefum okkur að viðbrögð líkamans (hiti, bólga, syfja) við veikindum séu vegna aðlögunarhæfni hans þá getum við dregið þá ályktun að allt sem við gerum til að hefta það ferli geti gert meiri skaða en bót.

Þegar allt þetta er skoðað sést að það borgar sig að nota þessi lyf varlega. Spurðu sjálfa/n þig hvort þú ert að nota lyfið til þess að láta barninu þínu líða betur eða til að minnka þína hræðslu við veikindin. Lyfjalausar aðferðir geta látið barni þínu líða betur og að ná bata á skömmum tíma. Ef ástandið er ekki alvarlegt, gætirðu athugað með að nota jurtalyf til dæmis áður en þú sækir hitalækkandi stíl.

Lyfjalausar aðferðir til að eiga við sótthita:
Gefðu barninu nóg að drekka. Hiti eykur vökvatap og það getur hækkað hitann. Börn með hita finna oft ekki fyrir þorsta fyrr en þau hafa ofþornað og þarf því að bjóða þeim oft að drekka. Það er best að þau taki litla sopa, sérstaklega ef þeim er óglatt. Ef nauðsynlegt notið þá dropateljara til þess að koma vatni varlega í munninn á barninu.
Hvort klæða eigi barnið mikið eða lítið fer eftir því hvernig barninu líður, farðu eftir því. Ef það skelfur, er fölt eða kvartar um kulda (hitasótt byrjar oft þannig), klæddu það þá í hlý föt sem anda vel, þá gufar hitinn upp og bleytir ekki fötin. Ef því líður vel og hitinn ekki hár klæddu það vel og gefðu því heitan drykk til að aðstoða líkamann við hitamyndunina. Ef það hinsvegar svitnar og kvartar undan hita klæddu það lítið og leyfðu því að sparka ofan af sér sænginni. Eldri börn sjá um þetta sjálf.
Ekki neyða það til að borða. Fólk með hita hefur yfirleitt ekki mikla matarlyst. Leyfðu barninu að ákveða hvað og hvenær það borðar. Hafðu í huga að matur með miklum sykri í getur tafið fyrir viðbrögðum ónæmiskerfisins.
Ráðleggingar.
Þumalfingursreglur sem jurtalæknar nota við minni háttar veikindum með hita eru: “Fyrst að fylgjast með í smá tíma án þess að gera nokkuð. Fylgja því sem áður var sagt hér að ofan varðandi börn undir tveggja ára aldri og gefa þeim nóg að drekka. Varðandi eldri börn ber að gefa þeim nóg að drekka, sjáðu til þess að þeim líði vel og fylgist vel með þeim. Er barnið að drekka nóg? Pissar það að minnsta kosti einu sinni á átta klst. fresti (helst á þriggja til fjögurra klst. fresti)? Líður því betur ef þú huggar það? Leikur það sér eðlilega? Ef svarið við þessum spurningum er já, er barnið sennilega ekki mikið veikt.

Þessa grein fann ég á heimasíðu Dr. Mercola, www.mercola.com og er hún eftir Lindu B. White, MD og Sunny Mavor, AHG og var upphaflega birt í tímaritinu Mothering. Þetta er úrdráttur úr bók, eftir sömu höfunda, sem heitir á frummálinu Kids, Herbs and Health; A Parents’ Guide to Natural Remedies.

Eftirfarandi er það sem Dr. Mercola hafði að segja um hana:
Þetta er ein yfirgripsmesta grein sem ég hef lesið um þetta efni. Margar fjölskyldur munu vilja merkja við hana og jafnvel prenta hana út til þess að geta gripið til hennar eftir þörfum.
Annars er mesta furða hversu sjaldan börn verða veik ef farið er eftir mataræði því sem ég mæli með. Við vitum öll að það er mikið betra að koma í veg fyrir sjúkdóma heldur en að lækna þá. Hiti er varatækni sem líkaminn býr yfir þegar aðalvörnin bregst. Góður matur, næg hvíld og geta okkar til þess að höndla stressandi aðstæður eru aðalvörnin.
Ég mæli einnig með að sleppa notkun flestra hitalækkandi lyfja, nema barninu líði mjög illa eða hitinn kominn vel yfir 40°C.
 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Varnarleysi barnsins sem neytanda

 

Góðan daginn Góðir  málþingsgestir

Börn fæðast varnarlaus inn í þennan heim og hlutverk okkar foreldra og samfélagsins er að vernda þau svo þau komist farsællega í gegn um bernsku og unglingsár, þannig að þau öðlist færni til að velja og hafna.

Þetta er ekki einfalt verkefni sem foreldrar standa frammi fyrir  – því að börnin verða fyrir miklum og misgóðum utanaðkomandi áhrifum sem við þurfum stöðugt að glíma við. Áreitið í samfélaginu eykst og það verður bara flóknara og flóknara að eiga við það.

Áreitið getur verið af ýmsum toga: Góða amman sem spillir smábarni með sælgæti og óhollustu, stóri frændinn sem kennir litla barninu ljót orð. Kallinn í næsta húsi sem keyrir eins og vitleysingur niður götuna, vinurinn sem má hangsa í tölvu allan daginn eða öll barnaafmælin með bönnuðum hryllingsmyndum.

eða: Fréttatímar með hryllilegum myndum, litla vinkonan sem má mála sig 6 ára, óhollur matur sem er auglýstur í barnatíma, vinsælir grínarar sem sýna slæmt fordæmi, tónlistarmyndbönd frægra hljómsveita sem eru í raun klámmyndir, vinurinn sem fær „allt“, eða dæmin um börn sem kynnast klámsíðum í barnaskólum landsins…

Hvernig verndum við eiginlega börnin við þessar aðstæður?

Banna slæma sjónvarpsþætti? Hafa fréttatímana seint á kvöldin? Banna tónlistarmyndbönd? Banna internetið? Banna auglýsingar á ákveðnum tímum eða í kring um barnatíma?

Auglýsingar endurspegla það sem er í gangi í þjóðfélaginu. Þær benda á og vekja athygli (ef vel tekst til) en þær breyta ekki samfélaginu. Þær eru ekki hinn eiginlegi drifkraftur, þær styðja aftur á móti við það sem togar neyslu eða skoðanir áfram.

Sem foreldri finnast mér beinar auglýsingar lítið vandamál sem frekar auðvelt er að eiga við. En þær virðast vera það sem mönnum dettur helst í hug að benda á þegar vantar blóraböggul í flóknum heimi áreitis. Oft virðist sem menn rugli saman áreiti úr sjónvarpi og jafnvel netinu og kalli það auglýsingaáreiti til einföldunar – en því fer auðvitað víðs fjarri að það sé rétt.

Sem auglýsingamanneskju finnst mér auðvitað að það ætti fremur að banna lélegar og illa gerðar auglýsingar og þær eru vissulega margar! J

Öll viljum við vernda börnin okkar fyrir óæskilegum áhrifum og sjálf vildi ég gjarnan að það til væru einfaldar leiðir að því, eins og að banna – en sú leið er að mínu mati ekki líkleg til árangurs.

Eina raunhæfa leiðin er að kenna börnum á umhverfið sem þau lifa í og kenna þeim gagnrýna hugsun svo þau verði smám saman fær um að velja og hafna sjálf. Og við megum ekki gleyma því að framan af erum það við sjálf sem stjórnum því fyrir hvaða áreiti þau verða. Og það erum við sem kennum þeim hverju á að trúa og hverju ekki.

 

Til að styðja mál mitt eru hér nokkur dæmi sem sýna óraunhæfi auglýsingabanns

1. Beinar auglýsingar og óbeinar. – Við getum bannað vel greinanlegar auglýsingar fyrir barnaefni en við höfum enga leið til að banna illgreinanlegar auglýsingar sem er að finna inni í dagskrárefninu sjálfu. Þetta sem kallast „product placement“ eða vörur inni í dagskrárefni, er miklu lúmskari leið til að auglýsa en beinar auglýsingar. Og með banni ýtum við fyrirtækjum lengra inn á þá braut.

Mjög margt, ef ekki flest barnaefni, er í raun vara. Við getum nefnt sem dæmi Disneymyndir en Disney hagnast mun meira á Disney vörum en dagskrárefni merktu Disney sjálfu. Sama gildir um þætti eins og Bubbi byggir, Stubbana, Latabæ, jafnvel Lína langsokkur og Múmínálfarnir er hægt að finna sem dót líka. Ég þekki 4 ára sem spyr þegar hún sér bangsa – í hverju er þessi? Áttar sig ekki á því að það eru til leikföng sem eru ekki í sjónvarpi eða á DVD.

2. Við megum heldur ekki gleyma því að eðli markaðssetningar er þannig að hún leitar alltaf fram hjá hindrunum. Markaðsmál ganga út á að finna nýjar leiðir og nýjar brautir að fara. Ef við bönnum auglýsingar finna menn aðrar leiðir og eru í raun löngu farnir að gera það, samanber það sem ég sagði hér áðan.

3. Hætta á ritskoðun – með því að banna auglýsingar erum við líka að ýta burt „góðum“ vörum. Má auglýsa nýja barnaljóðabók eftir Þórarinn Eldjárn eða á að banna það? Má auglýsa mjólk eða ost – er hann hollur? Kókómjólk? Kók? Franskar kartöflur? Eða nýjan disk með Strákunum? Hvað með sætt morgunkorn? Eða grænmeti og ávexti? Augýsingar um umferðina eða önnur góð málefni? Sum okkar segja já við sumu en nei við öðru, alveg eins og í búðinni þar sem við veljum og höfnum. Hver verður ritstjórinn?

Ég man eftir syni mínum spyrjandi – hvenær kaupum við heilsukoddann (auglýstur í sjónvarpsmarkaði) eða grænmetisskrautskerann? Hann var alveg heillaður af honum. Það er lítið mál fyrir foreldri að eiga við svona fyrirspurnir – en æði eins og Pokémon sem hvergi var auglýst var miklu erfiðara að eiga við og kostaði mig og son minn stórfé og marga misjafna lífsreynslu. Hjá mörgum foreldrum er erfiðasta glíman í búðinni sjálfri – t.d. fyrir framan sælgætishallir stórmarkaða – ættum við að banna þær? Eða glíman við að vera eins og hinir… Barátta gegn auglýsingum eru grín í samanburði við þá baráttu.

4. Önnur spurning er hvort yfirleitt verður framleitt barnaefni í markaðsumhverfinu (ekki ríkisstyrktu eða áskriftarumhverfi sem við stefnum hraðbyri inn í ef engar auglýsingar eru.

5. Það er mjög mikilvægt að átta sig á því að neytendur/foreldrar eru ekki fórnarlömb heldur stýrihópur. Við ráðum alveg hvort við bregðumst við auglýsingum eða ekki – það er enginn sem skyldar okkur til að kaupa auglýsta vöru. Þó börnin biðji um eitthvað þurfum við alls ekki að kaupa það. Eða liggur vandinn þar? Nennum við ekki að segja nei – eða þorum við ekki að vera sjálfstæð og hvetja börnin til þess líka. Það erum við sjálf sem mótum börnin okkar mest, hvort sem það er í hegðun í umferðinni eða sem neytendur.

7. Að lokum má ekki gleyma því að slæm markaðssetning kemur á endanum niður á framleiðandanum sjálfum. Það sem auglýsandi óttast hvað mest er að lenda í þeirri aðstöðu að styggja neytendur. Í markaðsdeildum fyrirtækja er fólk sem er alltaf að leita nýrra leiða til að nálgast ólíka hópa og stundum tekst vel upp en stundum ekki. Við neytendur ráðum alveg hvernig við tökum þessum sendingum/auglýsingum.

Dæmi:

-       námsmenn sem fá brúnkuklúta í prófum – þetta átti auðvitað að vera grín en mæltist illa fyrir hjá stórum hluta markhópsins (skaðinn er hjá fyrirtækinu)

-       fyrirtæki sem sendir út sælgæti eða súkkulaðidagatöl til smábarna – eru foreldrar ánægðir með það? Kannski sumir, en aðrir alls ekki og þá beina þeir viðskiptum sínum sennilega annað sem er ekki gott fyrir sendandann.

Það er staðreynd að börn verða fyrir mjög miklu áreiti í dag en boð og bönn eru ekki raunhæf leið til að vernda þau. Meðal annars vegna þess að ómögulegt er að sjá hvar á að leggja línuna - og þar sýnist líka sitt hverjum.

Eina raunhæfa leiðin er að vernda barnið sjálfur eins og hægt er, kenna því gagnrýna hugsun og leiðbeina því í samfélagi þar sem við þurfum stöðugt að vera að velja og hafna, þannig að ekki sé hægt að nýta sér varnarleysi þess.

 

 Landssamtök föreldra

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

HVAÐ SEGJA LÖGIN UM MARKAÐSSETNINGU  GAGNVART BÖRNUM ?

 

Góðir  málþingsgestir 

 

Í  upphafi  þessa málþings  er rétt að fara yfir  þær lagareglur, sem varða  auglýsingar  og  börn    og   markaðssetningu sem  sérstaklega er beint  að börnum  -  lagarammann sem við búum við í þessum efnum  og   jafnframt  eins  og  hann er í nágrannalöndum okkar. 

Þar sem  það er  of langt mál að rekja þessi lagaákvæði   í einstökum atriðum   hef ég   dreift  samantekt á þeim  hér  á  málþinginu.   Ég  mun því  í máli   mínu  stikla  á stóru   en  vísa   mönnum   á  samantektina ef þeir  vilja  glöggva  sig  frekar  á  efninu

Fyrst  ber  að nefna   3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar en hún hljóðar svo:  ” Börnum skal  tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra  krefst. ”       Þetta  ákvæði kom inn í stjórnarskrána við endurskoðun mannréttindaákvæða  hennar árið 1995.  Í athugasemdum með frumvarpi til stjórnskipunarlaga segir að ákvæðið leggi  þá skyldu á löggjafann  að setja lög  til að veita börnum fyrrnefnda tryggingu  en jafnframt  feli það í sér  ”öllu meiri efnisreglu því unnt gæti verið að sækja stoð og áréttingu til þess fyrir heimild til undantekninga frá öðrum reglum mannréttindakafla stjórnarskrárinnar ef slíkar undantekningar eru nauðsynlegar til verndar börnum.”   Samkvæmt þessu gæti tjáningarfrelsi manna verið settar skorður  ef  nauðsynlegt getur talist  til verndar börnum.

Ákvæðið  sækir fyrirmynd sína í  2. mgr. 3. gr.  samnings Sameinuðu þjóðanna  um réttindi barnsins sem  fullgiltur var af Íslands hálfu 1992.  Í  17. gr.  hans segir að aðildarríkin  viðurkenni  mikilvægi fjölmiðla og skulu þau  (ríkin) sjá um að börn eigi greiðan aðgang  að upplýsingum og efni af ýmsum uppruna frá eigin landi og erlendis frá  en þau skulu jafnframt   stuðla að því að mótaðar verði  viðeigandi leiðbeiningarreglur um vernd barns fyrir upplýsingum og efni sem skaðað getur velferð þess .

Ákvæði um  markaðssetningu gagnvart börnum og auglýsingar er að finna annars vegar í  lögum um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins nr.  57/2005     og  hins vegar í útvarpslögum nr. 53/2000.

Fyrrnefndu lögin  taka  skv. 1. gr. þeirra   til  hvers konar  atvinnustarfsemi, svo sem framleiðslu, verslunar og þjónustu, án tillits til þess hvort  hún er rekin af einstaklingum, félögum, opinberum aðilum eða öðrum.   Öllum  þeim  sem  athafna  sig  á  íslenskum markaði  ber  því  að  fara  að þessum lögum   í öllu því sem þeir aðhafast þar.

Meginreglu  laganna er  að finna  í 5. gr.  þar sem kveðið er á um að  óheimilt sé að aðhafast  nokkuð það sem  brýtur  í bága við  góða viðskiptahætti í atvinnustarfsemi eins þeir eru tíðkaðir  eða  eitthvað það sem óhæfilegt  er gagnvart  hagsmunum  neytenda.

Þetta  ákvæði  er  sett  til  að gæta  hagsmuna neytenda á markaðnum, til að vernda neytendur og þar með talið börn.  Þeir sem stunda  viðskipti mega ekki  aðhafast neitt sem telst óhæfilegt í skilningnum- ekki við hæfi, ósæmandi, ótilhlýðilegt, óviðeigandi.     Mat  á því hvað telst  óhæfilegt  ræðst  auðvitað  af  skilningi manna  og  tíðaranda  á  hverjum tíma  en  einnig  og  ekki síður  af því  að  hverjum      viðskiptum/markaðssetningu   er  beint  hverju sinni.  Þá  má ekki  aðhafast  neitt, sem talist getur  óhæfilegt  gagnvart  þeim  tiltekna  hópi.   Þegar markaðssetningu er beint að börnum verður skv.  þessu að gæta þess hvað er við hæfi  þegar sá aldurshópur á  í hlut. 

Í  8. gr. laganna  er  sérstaklega  fjallað um  auglýsingar  og   í  þremur  af fimm málsgreinum er  sérstaklega  fjallað um  auglýsingar   og  börn.

   Auglýsingar, sem höfða eiga til íslenskra neytenda, skulu vera á íslenskri   tungu.
   Auglýsingar skulu þannig úr garði gerðar að ekki leiki vafi á að um auglýsingar sé að ræða. Skulu þær skýrt aðgreindar frá öðru efni fjölmiðla.
   Auglýsingar skulu miðast við að börn sjái þær og heyri og mega þær á engan hátt misbjóða þeim.
   Í auglýsingum verður að sýna sérstaka varkárni vegna trúgirni barna og unglinga og áhrifa á þau.
   Komi börn fram í auglýsingum skal þess gætt að sýna hvorki né lýsa hættulegu atferli eða atvikum er leitt geti til þess að þau eða önnur börn komist í hættu eða geri það sem óheimilt er. 

Ákvæði þetta var fyrst tekið upp í   samkeppnislögin  frá 1993  og  var   Ísland  fyrst  Norðurlandanna til að setja  sérstakt ákvæði um auglýsingar og börn inn í  viðskipta- og markaðslöggjöfina. Leggja  ber   áherslu á að  það  tekur  ekki einungis til auglýsinga í  hljóðvarpi og sjónvarpi  heldur til allra  auglýsinga  hvar  sem  þær birtast-   svo  sem  í blöðum, kvikmyndahúsum, á  strætisvagnaskýlum, veltiskiltum  og  veraldarvefnum.

Neytendastofa  fer  með eftirlit samkvæmt lögunum  og  getur  sett nánari reglur  í þessu efni.  Gísli Tryggvason, talsmaður neytenda og Anna Birna Halldórsdóttir, sviðsstjóri Markaðssviðs Neytendastofu,   munu   fjalla nánar um í hverju það  eftirlit er fólgið   og  hverju það varðar  að brjóta  lögin.

Í útvarpslögum nr. 53/2000 er vikið að vernd  barna gegn  óheimilu efni í 14. gr.  og  í 20. gr.   að vernd barna  gegn ótilhlýðilegum  auglýsingum.  Í  20. gr. segir:

Útvarpsauglýsingar skulu þannig gerðar og fluttar að þær valdi ekki börnum siðferðilegum eða líkamlegum skaða. Í útvarpsauglýsingum er óleyfilegt að:
   
a. hvetja börn til þess að kaupa vöru eða þjónustu með því að notfæra sér reynsluleysi þeirra eða trúgirni,
   b. hvetja börn til þess að telja foreldra sína eða aðra á að kaupa vöru eða þjónustu sem auglýst er,
   c. notfæra sér það sérstaka trúnaðartraust sem börn bera til foreldra, kennara eða annars fólks eða
   d. sýna börn að tilefnislausu við hættulegar aðstæður

Ákvæði þetta   var sniðið eftir 16. gr.  tilskipunar Evrópusambandsins   nr. 89/552/EBE  um  sjónvarpsrekstur eins og henni var breytt með  97/36/EB    (– nánast orðrétt)     sem  hér  hefur verið dreift.  20. gr.  útvarpslaga tekur þó til  auglýsinga í sjónvarpi  og  hljóðvarpi.      (Í athugasemdum með frumvarpi til útvarpslaga var  rökstuðningur     20. gr. áhugaverður: ”Rík ástæða er til þess að setja nokkrar skorður við markaðssetningu sem ætlað er að hafa áhrif á börn. Börnum hættir til trúgirni vegna reynsluleysis síns og þekkingarskorts. Jafnframt eru börn áhugaverður markhópur margra auglýsenda þar sem þau eru framtíðarneytendur. Óskir barnanna hafa ekki einungis áhrif á kaup fyrir þau sjálf, heldur einnig á innkaupamynstur allrar fjölskyldunnar. Verður að gæta þess svo sem kostur er að með auglýsingum sé forráðamönnum barna ekki gert erfitt fyrir við ákvarðanir um kaup á vörum og þjónustu í þágu barnanna og fjölskyldunnar allrar eða að láta kaup hjá líða. Efni greinarinnar er skýrt og þarfnast ekki nánari skýringa.”)

Auk þessara laga  má nefna ýmis lög sem  fela í sér  bann við  því  að auglýsa tilteknar vörur, svo sem  áfengi og  tóbak  og   lög  sem setja  því mörk  hvernig  auglýst er, t.d. jafnréttislög

Hér hefur verið gerð fyrir þeim lagaákvæðum íslenskum sem gilda um  auglýsingar og  markaðssetningu gagnvart börnum.

Okkur  er  gjarnt  að  líta  til þess  hvernig    nágrannaþjóðir  okkar  haga  málum.    Ég  hef því tekið saman  lagaákvæði í Danmörku, Noregi  og  Svíþjóð  og   eru þau birt  í samantektinni sem dreift hefur verið.

Eins  og  áður sagði  vorum við Íslendingar fyrstir Norðurlandaþjóða til að setja  sérstök ákvæði um  börn  inn í  viðskipta- og markaðslöggjöfina. 

Danir  voru  nýverið að  endurskoða sína löggjöf (lov om markedsföring nr. 1389-21/12/2005) sem tekur gildi þann 1. júlí n.k. og er þar nú að finna  sérstakt  ákvæði um  markaðssetningu sem beint er að  börnum  auk þess sem  byggt er  á  meginreglunni um  góða  viðskiptahætti.  

Í desember s.l. var   gefin út reglugerð á grundvelli útvarpslaga frá 2004   þar sem m.a. er kveðið  allítarlega  á um  vernd  barna  gegn ótilhlýðilegum auglýsingum  Rétt er að nefna að  engar auglýsingar eru sýndar  á   ríkisreknu sjónvarpsstöðvunum- DR 1 og DR 2 .

 

Í  Noregi  og  Svíþjóð  hafa  sérstök  ákvæði um börn  ekki verið sett í  markaðslöggjöf,  þar er enn  fyrst og fremst  byggt á  meginreglunni um góða viðskiptahætti og  hvað  talist getur hæfilegt/tilhlýðilegt  gagnvart börnum.  Þar er þó  uppi mikil umræða um breytingar í þá veru sem gerðar hafa verið hér á landi og í Danmörku.

Hins vegar  eru  í þessum  tveim löndum  mjög strangar reglur  í  útvarpslöggjöfinni:

Í  Svíþjóð er með öllu óheimilt að beina  auglýsingum  að  börnum undir  tólf ára aldri og  bannað er að   sýna  auglýsingar (hvort sem þeim er beint að börnum eða fullorðnum)    á undan og  eftir  efni sem ætlað er börnum  yngri en  tólf ára.

Í Noregi  er einnig bannað að beina  auglýsingum  sérstaklega  að  börnum yngri en 13 ára og   jafnframt bannað að hafa  auglýsingar   10 mínútur fyrir  og  eftir  barnaefni.

Áður  hefur verið minnst á  tilskipun EB    sem  kveður  á um  auglýsingar  í sjónvarpi  og   á  vettvangi  sambandsins  er  rætt um  hvort breytinga sé þörf á   markaðslögum.

Til  viðbótar   þeim  lagareglum  sem  hér  hafa verið nefndar  er  rétt að   nefna   að árið 1992  gáfu umboðsmenn neytenda á Norðurlöndum og Verðlagsstofnun (forveri Samkeppnisstofnunar og nú Neytendastofu)  út    sameiginlegar stefnumarkandi reglur um sjónvarpsauglýsingar sem enn eru í fullu gildi sem leiðbeiningareglur. (  Þessar  reglur  er að finna  í  gögnum þeim sem  dreift hefur verið.)

Loks  er  rétt að  nefna  siðareglur  Alþjóða verslunarráðsins (ICC) um auglýsingar frá  1997  og    sérstaka samantekt ráðsins  á reglum þess um  markaðssetningu gagnvart börnum frá  2003.    

    

Í reglum þessum eru  fyrirtæki hvött til þess að sýna ábyrgð  og   taka tillit til  trúgirni og reynsluleysis barna.  Þar er  jafnframt  gert ráð fyrir  því að  viðskiptalífið haldi upp  sjálfsvöktun   (self-regulatory measures)  í  þessu  efni.

 

 

SÍA (Samband íslenskra auglýsingastofa)  hefur  sett sér  siðareglur  sem  eru byggðar  á   þessum  reglum   og eru þær  birtar  á  heimasíðu  þeirra  ásamt   sérstökum leiðbeiningareglum sem   ICC hefur  gefið út við  siðareglur sínar. 

 

 

Þegar litið er til þeirra  reglna sem ég hefi nú  rakið  er  ljóst  að  löggjafinn  -  og    viðskiptalífið -   hafa    viðurkennt   að   börn  þarfnist   sérstakrar  verndar  á markaðinum.

 

 En hvaða  hald er í þessum  reglum ?

 

Þrátt  fyrir að   þessar  reglur  hafi  nú verið í gildi hér á landi í allmörg ár,   er  það staðreynd  að  auglýsingum   og  markaðssetningu hvers konar  vöru og  þjónustu   er  beint  í  æ ríkari mæli   að börnum  og  unglingum.   Og  markaðssóknin  er    ágengari  og  áhrifaríkari en áður var.  

 

Hvað er til ráða ?

 

Augljóst er að það þarf að  skerpa  framkvæmd  laganna-   fylgja því eftir að menn virði  þau.

·       Það þarf  að  kynna  ákvæði laga og  siðareglna  betur-  fyrir  neytendum og fyrir  atvinnufyrirtækjum  -  bæði efni þeirra  og   hvert  unnt er að leita telji menn þau brotin.

·       Huga þarf að því hvort  gefa eigi út  enn frekari leiðbeiningar um  framkvæmd lagareglnanna.  

·        Höfða   þarf til  samfélagslegrar  ábyrgðar   markaðarins  og  miðlanna en það er unnt að gera með ýmsum hætti.

 

Ef það dugar ekki   þá   er líklegt að það komi fram kröfur um að lögin verði hert. 

 

 

Þegar  rætt er um  börn  í íslenskum lögum er átt við  alla  einstaklinga á aldrinum  0-18 ára.  Það er  auðvitað sundurleitur hópur-  sem  þarfnast  mismunandi  mikillar verndar.    Börn   öðlast  smám saman aukinn skilning og þroska til að meta hvað þau sjálf  vilja og   hvað þau hafa raunverulega þörf fyrir  en   einnig  öðlast þau   aukin  fjárráð  og  verða þannig  sjálfstæðir  neytendur.

Því er  hvorki  nauðsynlegt né  eðlilegt  að sömu reglur  gildi um  markaðssetningu gagnvart öllum aldurshópunum.    Það má huga að því hvort rétt væri að  setja ákvæði í lög  til að vernda  yngstu börnin sérstaklega og   gera  ráð fyrir  sérstakri  fræðslu  til eldri barnanna og  foreldra þeirra.

Loks má  huga að því hvort mismunandi reglur  eiga að gilda  eftir því   á  hvaða  vettvangi auglýsingar birtast.

 

 

Afstaða  manna    til markaðssetningar sem beint er að börnum  ræðst   að einhverju leyti af  gildandi reglum hverju sinni en ekki síður     af    siðfræðilegum sjónarmiðum.

Hvar mörkin liggja   er  fljótandi  og  mun ávallt ráðast af mati.

 

Það er nauðsynlegt  að við sem  samfélag  höldum  uppi  umræðu um  hvar  við  viljum  draga mörkin   og  bregðumst  við þegar  við  teljum  að farið sé  út fyrir þau.

 

Það er von mín  að  þetta málþing  verði  upphaf   slíkrar  umræðu. 

 

 

 

 Landssamtök föreldra

 

 

 

 

 

 

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Tveir góðir bæklingar um kynlíf - fyrir foreldra og unglinga

 

Út eru komnir tveir bæklingar um kynlíf og kynhegðun unglinga. Annar er fyrir foreldra og heitir Samskipti foreldra og barna um kynlíf.  Hinn bæklingurinn er ætlaður unglingum og heitir Kynlíf - unglingar

Foreldrabæklingurinn, Samskipti foreldra og barna um kynlíf,  fjallar um mikilvægi þess að foreldrar fræði börn sín um kynlíf, og bendir á leiðir fyrir foreldra til að ræða um kynlíf við börn sín og unglinga.
Hægt er að skoða bæklinginn í pdf formi  með því að smella á myndina hér til hliðar.

Unglingabæklingurinn, Kynlíf - unglingar, fjallar um rétt unglinga í kynlífi, bjartar og dökkar hliðar kynlífs og hvert hægt sé að leita til að fá upplýsingar um kynlíf.
Með því að smella á myndina hér til hliðar er hægt að skoða bæklinginn á pdf. formi

Bæklingarnir munu einnig koma að notum öllum þeim sem veita ráðgjöf eða sinna heilsuvernd og forvörnum meðal barna og unglinga, s.s. starfsfólki heilsugæslustöðva í ung- og smábarnavernd, skólaheilsugæslu og unglingamóttöku auk starfsfólks í skólum og félagsmiðstöðvum.  

Höfundar bæklinganna eru Dagbjört Ásbjörnsdóttir mannfræðingur, MA í kynlífs- og kynjafræðum, Guðbjörg Edda Hermannsdóttir félagsráðgjafi og  Sigurlaug Hauksdóttir félagsráðgjafi, MA í uppeldis- og menntunarfræði. Þær ákváðu að eigin frumkvæði að ráðast í gerð bæklinganna í kjölfar fræðslufunda um kynlíf og kynhegðun unglinga sem þær hafa staðið að undanfarin nær fjögur ár fyrir foreldra og nemendur í 7. – 10. bekk í grunnskólum á höfuðborgarsvæðinu og víðar um landið. Fræðsla þeirra ber yfirskriftina: Tölum saman – samskipti foreldra og barna um kynlíf.   Sjá nánar um fræðsluna

Að útgáfu bæklinganna standa Fræðslusamtök um kynlíf og barneignir (FKB), Lýðheilsustöð, Landlæknisembættið og Forvarnarnefnd Reykjavíkurborgar. Útlit þeirra annaðist Gunnar Þór Arnarson hönnuður.  

Bæklingarnir eru ókeypis og munu höfundar dreifa þeim á fræðslufundum sínum en jafnframt er hægt að panta þá hjá Lýðheilsustöð.

 

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Hvað mikið er nóg?

 

Fyrir jólin 2004 kom út bók sem ætlað er að uppfræða foreldra um hve mikið er nóg. Dr. Sigrún Júlíusdóttir, prófessor í félagsráðgjöf við HÍ ritar formála að íslenskri þýðingu bókarinnar en þar er því  m.a. lýst hvernig ofdekur, ofnæring og ofgnótt án skynsamlegra marka getur hindrað börn í að öðlast mikilvæga færni til að læra það sem þau þurfa til að geta þrifist sem hamingjusamt og heilbrigt fullorðið fólk.

Í inngangi segir Sigrún að hún telji styrk
bókarinnar m.a. vera þann að bókin gefi okkur foreldrum betri innsýn á sérstæðu fyrirbæri í menningu okkar. Nefnilega ístöðuleysi, markaleysi og skorti á festu.  Hvað mikið er nóg fjallar um foreldraumhyggju og  hvernig of mikil afskipti eða ofdekur getur verið jafn varasamt og of lítil umhyggja, markaleysi eða vanræksla.

Bókin er foreldrum hvatning og stuðningur svo þeir geti alið börnin sín upp á ástríkan og áhrifaríkan hátt þannig að þau geti lifað heilbrigðu og hamingjusömu lífi. Kannski við ættum að hafa það í huga þegar við kaupum jólin í ár.

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

Sofa börn nóg ?

 

Margir foreldrar og kennarar hafa áhyggjur af því að unglingar og jafnvel börn sofi ekki nægilega mikið. Stór hópur nemenda mætir í skólann að morgni þreyttur og vansvefta. Þessi þreyta hefur áhrif á skap þeirra, námshæfileika og viðbragðshæfni.

 Hæfilegur svefntími barna er:
 5-8 ára börn um 10 – 12 klst á sólarhring
9-12 ára börn um 10 – 11 klst. á sólarhring
13-15 ára börn um 9 – 10 klst. á sólarhring

Styttri svefntími getur haft skaðleg áhrif á heilsu og frammistöðu barnsins í daglegu lífi.

 

Í nýlegri amerískri rannsókn kom fram að um helmingur unglinga þar í landi sefur of lítið. Að meðaltali sofa unglingar í Ameríku 7 – 7½ klst á virkum dögum og reyndar er fjórðungur aðeins að fá 6½ tíma svefn eða minna. Svefnþörf unglinga er 9 – 10 klst. og því ljóst að þessir unglingar eru í mikilli „svefnskuld“.  Mary Carskadon sálfæðingur við Brown University sem vann rannsóknina segir að það sé slæmt að svo margir nemendur hefji daginn á „tómum tanki“ þar sem þeir séu ekki að fylla hann yfir nóttina. Hún er áhyggjufull því að í rannsókn hennar kom í ljós að þó nokkur hluti unglinga þjáist af alvarlegum svefnskorti. Hún telur einnig að rekja megi aukningu á tíðni þunglyndis meðal unglinga til þessa svefnskorts sem margir þeirra þjást af. Carskadon segir að aukið sjónvarpsáhorf og tölvuleikjanotkun hafi haft neikvæð áhrif á svefnmynstur barna og að foreldrar þurfi að vera vakandi yfir þessu. Einnig telur hún mikilvægt að fræða börn, unglinga, foreldra og skólafólk um svefn. Hún bendir á að nokkrir skólar í Bandaríkjunum hafi seinkað því hvenær unglingar eigi að mæta á morgnana og að það hafi haft margvísleg jákvæð áhrif á nemendur og skólastarfið¹.

Samfelldur svefn er mikilvægur til að fá sem besta hvíld. Helgi Gunnar Helgason, lífeðlisfræðingur bendir á að á kynþroskaárum breytist líkamsklukkan þar sem taugaboð sem segja til um hvenær líkaminn þarf að fara að sofa berast seinna en áður. Því er það svo að þegar unglingar vilja fara seint að sofa þá stafar það oft af líkamlegum orsökum þar sem þeir finna ekki fyrir syfju. Þeir þurfa samt að vakna snemma og ef þeir fara mjög seint að sofa þá myndast svokölluð svefnskuld. Það hve unglingar eru þungir upp á morgnana stafar einnig af breytingu á líkamsklukkunni.

Hann telur mikilvægt að unglingar læri inn á svefnmynstur sitt og komi sér upp svefnrútínu þannig að þeir fari að sofa og vakni á saman tíma alla daga – líka um helgar. Ef unglingar eru mjög vansvefta þá getur 20 mínútna lúr að degi til dregið úr mestu þreytunni. Ekki má leggja sig í meira en 30 mínútur að degi til þar sem það getur þá farið að hafa áhrif á nætursvefninn. Eitt af því sem getur gert börnum og unglingum erfiðara að sofna á kvöldin er að hafa setið fyrir framan tölvuskjá fyrr um kvöldið. Birtan frá skjánum virkar örvandi og því verður erfitt að sofna.²

 Í grunnskólanum í Sibbo í Finnlandi ákváðu skólastarfsfólk og foreldrar að taka höndum saman um að takast á við svefnleysi nemenda. Verkefnið náði til allra nemenda skólans. Umræða og fræðsla um svefn var tekin fyrir í tengslum við námsefni, til dæmis í  heilsufræði og lífsleikni. Gangar skólans fylltust smám saman af myndum, ljóðum og öðrum upplýsingum um svefn og mikilvægi hans.  Einnig kom svefnsérfræðingur í skólann og ræddi við nemendur og foreldra. Allir nemendur skólans áttu síðan að fylla út svefndagbók í sex daga þar sem þeir skráðu hve marga tíma þeir sváfu yfir nótt, hvort þeir lögðu sig yfir daginn og þá hve lengi, hvað þeir gerðu um kvöldið áður en þeir fóru að sofa ásamt eigin hugleiðingum um nætursvefninn. Svefnbó

kunum var skilað til skólans án nafns.  Kennarar og foreldrar voru sammála um að vel hefði tekist og að samstarf við foreldrafélagið um verkefnið og jákvæðni foreldra almennt hefði þar skipt sköpum. ³

Foreldrar, sendum börnin úthvíld í skólann á morgnana. Ræðum við börnin um mikilvægi svefns og verum sjálf góðar fyrirmyndir. Höfum í huga að skynsamlegir lífshættir, s.s. hreyfing og slökun greiða fyrir svefni og að hreyfingarleysi og óhófleg sjónvarps- og tölvunotkun getur haft neikvæð áhrif á svefn. Það að koma á skipulagi og fara að sofa á svipuðum tíma og vakna á svipuðum tíma alla daga er ein besta leiðin til þess að tryggja næga hvíld sem stuðlar að því að börnin séu ánægð, móttækileg fyrir námi og virk í skóla og frístundum.

Elín Thorarensen M. Ed.
Framkvæmdastjóri Heimilis og skóla – landssamtaka foreldra

 

Texti lagins:

 

Joanna Wang
I Love You

 

I love you, say we're together baby, you and me

I can only give my life and show you all I am
in the breath I breathe,
I will promise you my heart
and give you all you need if it takes some time,
and if you tell me you don't need me anymore
that our love won't last forever, no~
I will ask you for a chance to try again
to make our life a little better, ooh...

I love you, say we're together baby,
say we're together, ooh...
I need you, I need you forever baby, you and me

You say you hardly know exactly who I am
so hard to understand,
But I, I knew right from the start, the way I felt inside,
if you could read my mind

if you tell you don't need me anymore
that our love won't last forever,
I will ask you for a chance to try again
to make our love a little better

I love you, say we're together baby,
say we're together, ooh...
I need you, I need you forever baby, you and me

Remember when you used to hold me,
remember when you made me cry
You said you loved me, oh, you did, yes you did

 

Guðbjörg Sól Sigfúsdótttir / SigfúsSig.  Iceland@Internet.is

 


©SigfúsSig. Iceland@Internet.is

 Guðbjörg Sól, gamanogalvara, gamanogalvara.com, leit, finna, jól, jólasveinar, jólasveinn, jólin, sigfús sig, frír, frítt, leita, leit, trú, guð, jesús, myndir, mynd, myndavarðveisla, Myndir, fiskar, fuglar, hundar, kettir, kisur, sigurþór guðni, ester inga, iceland, ísl, msn, Fríar auglýsinga