Þessi vefsíða er í vinnslu

.

Má skíra börn öllum nöfnum.

Mannanafnanefnd hefur einnig það hlutverk að skera úr ágreiningmálum sem upp koma um nafngjafir og nafnritun.

Svarið við spurningunni hér að ofan er þess vegna að finna í mannanafnaskrá. Hér er listi yfir öll samþykkt eiginnöfn stúlkna. En þar er meðal annars að finna nöfnin:

Hér er listi yfir samþykkt eiginnöfn drengja. Þar er meðal annars að finna nöfnin:

Einnig er sérstakur listi yfir nöfn sem innihalda 'th' og annar listi yfir öll samþykkt millinöfn.

Að lokum er rétt að birta lista yfir nöfn sem mannanafnanefnd hefur hafnað. Á þeim lista eru til dæmis eiginnöfnin:

Piltar mega þess vegna heita þessum nöfnum og stúlkur þessum nöfnum en strákar og stelpur mega ekki bera þessi nöfn.

Ef forráðamenn ætla að gefa börnum önnur nöfn en er að finna á listunum er þeim bent að hafa samband við mannanafnanefnd, annað hvort í síma 551-5230 eða með því að senda bréf í Pósthólf 7049, 127 Reykjavík. Mannanafnanefnd úrskurðar um lögmæti nafna sem ekki eru í mannanafnaskrá innan fjögurra vikna frá því að beiðni berst.

 

Jón Gunnar Þorsteinsson,

bókmenntafræðingur

Hvers vegna tölum við um 21 barn í eintölu en 22 börn í fleirtölu?

Eins og bent er á í svari við spurningunni Hvort eru fleiri fullorðnir eða börn í Afríku? þarf að byrja á því að ákveða við hvaða aldur á að miða þegar talað er um börn. Í því svari er miðað við að til barna teljist þeir sem eru 14 ára og yngri en sú aldursviðmiðun er höfð til hliðsjónar á heimasíðu Sameinuðu þjóðanna þegar svokallað framfærsluhlutfall (e. dependency ratio) er reiknað (lesa má meira um framfærsluhlutfall í áðurnefndu svari).

Samkvæmt upplýsingum af heimasíðu Sameinuðu þjóðanna er áætlað að árið 2005 séu 1.829 milljónir einstaklinga 14 ára eða yngri, eða 28,3% af íbúum jarðar. Ef við viljum hins vegar miða við hærri aldur, til dæmis 18 ár eins og gjarnan er gert á Íslandi, þá eru 2.194 milljónir barna í heiminum sem samsvarar 34% jarðarbúa.

Hvað verða margir íbúar á jörðinni árið 2050

Ef gengið er út frá miðgildinu þá gerir spá Sameinuðu þjóðanna ráð fyrir því að jarðarbúar verið tæplega 7,8 milljarðar árið 2025 og rúmlega 8,9 milljarðar árið 2050. Það er fjölgun um meira en 2,8 milljarða frá því sem er í dag. Þrátt fyrir það hefur hægst á fólksfjölgun í heiminum á undanförnum árum. Á tímabilinu 1965-1970 fjölgaði jarðarbúum um 2% árlega og er það örasta fjölgun sem mælst hefur. Síðan þá hefur dregið úr árlegri fólksfjölgun og er áætlað að á tímabilinu 2000-2005 fjölgi „aðeins“ um 1,2% árlega. Sérfræðingar gera ráð fyrir því að enn dragi úr fólksfjölgun þegar líður á 21. öldina og um miðja öldina verði árleg fjölgun komin niður í um 0,5% eða svipað því sem hún var snemma á 19. öld.

Ef við skoðum hvernig sérfræðingar gera ráð fyrir að fólksfjöldaþróunin verði í hverri heimsálfu fyrir sig næstu 50 árin og miðum áfram við miðgildi kemur í ljós að gert er ráð fyrir að íbúum fjölgi í öllum heimsálfunum nema Evrópu. Gert er ráð fyrir að Asíubúar einir geti verið tæplega fimm og hálfur milljarður eða jafn margir og allir jarðarbúar voru upp úr 1990.

Eins og taflan sýnir breytast hlutföllin milli heimsálfanna aðeins og á það sérstaklega við um Afríku og Evrópu. Árið 2000 voru Afríkubúar um 13% mannkyns og Evrópubúar um 12% en hálfri öld seinna er gert ráð fyrir því að um 20,2% mannkyns muni búa í Afríku en einungis 7,1% í Evrópu.

Að lokum getum við skoðað hvernig mannfjöldaspá fyrir Ísland lítur út en hana má nálgast á heimasíðu Hagstofunnar. Þar er reyndar aðeins sýnd spá til ársins 2045 en ekki til 2050 eins og á heimasíðu Sameinuðu þjóðanna. Miðað við þær forsendur sem Hagstofan gefur sér varðandi frjósemi, meðalævi og búferlaflutninga er áætlað að Íslendingar nái því að verða 300.000 árið 2008, verði orðnir 334.762 árið 2025 og 353.416 árið 2045.
 

Hvað munu margir búa á jörðinni árið 2050?“. Vísindavefurinn 19.2.2003.

Störnur alheimsins.

Enginn veit nákvæmlega hvað stjörnurnar í alheiminum eru margar. Aftur á móti er vitað að fjöldi þeirra er ótrúlega mikill.

Í svarinu Hvað eru margar stjörnur í geimnum? eftir Sævar Helga Bragason og Tryggva Þorgeirsson kemur fram að gróft áætlað séu stjörnurnar í sýnilegum alheimi 20.000 milljarðar milljarða eða 20.000 trilljónir!

Þær stjörnur sem hægt er að sjá frá jörðinni eru aftur á móti miklu færri. Við bestu aðstæður er hægt að sjá um 6000 stjörnur með berum augum, eins og kemur fram í svarinu Hversu margar stjörnur getur maður séð á heiðskírri nóttu? eftir Sævar Helga Bragason.

Að lokum er bent á svarið Hvort eru fleiri, sandkorn jarðar eða stjörnur alheims? eftir JGÞ.

Til hvers þurfum við að fara í skóla ?

Til þess að geta lifað og starfað í samfélagi nútímans er nauðsynlegt að hafa gengið í skóla. Það er hvort tveggja nauðsynlegt einstaklingunum, hverjum í sinni hamingjuleit, og samfélaginu í heild, bæði til að öllum störfum sé sinnt sem þurfa þykir og að virkt lýðræði haldist í landinu.

Lýðræðisþróun
Innifólgin í lýðræðishugsjón Evrópu er hugmyndin um frelsi þegnanna og jafnræði þeirra – hver og einn er frjáls gjörða sinna og allir eiga jafnan hlut að þeim ákvörðunum sem snerta alla landsmenn. Ísland er lýðræðisríki. Við teljum okkur því bæði skylt að hlúa að frelsi einstaklinganna til ákvarðana í því sem þá eina varðar og gera þeim kleift að taka raunverulega þátt í þeirri starfsemi sem varðar samfélagið allt.

Þekkingin gerir menn frjálsa. "Frjáls" maður án menntunar er eins og blindur maður í ókunnu landi. Honum er lítið gagn að því að ráða ferð sinni sjálfur – hann verður af allri fegurðinni í landslaginu og hann gengur sjálfsagt fyrir björg einhvern daginn. Gefðu manninum sjón, göngustaf og kort og hann mun ekki einvörðungu forðast hætturnar heldur getur hann gert hvort heldur sem er, séð fallegu staðina sem merktir hafa verið á kortið og dvalist þar, eða farið fram úr þekkingu þeirra sem á undan fóru, um ókunn lönd, ótroðnar slóðir.

En í lýðræðissamfélaginu er hver maður einnig meðábyrgur fyrir fjöldanum. Hættan er ekki einasta sú að blinda manninum verði gengið fyrir björg heldur að hann taki hina með sér. Til að við getum hegðað okkur skynsamlega í kosningum eða á öðrum vettvangi þar sem við höfum áhrif á þróun samfélagsins alls þurfum við að hafa þekkingu á málum. Grunnmenntun er þar nauðsynleg.

Iðnvæðing
Tækninýjungar hafa leitt af sér gerbreytta starfshætti frá því sem þekktist fyrir hundrað árum. Vélar sinna mestri erfiðisvinnu -- vélar vefa klæði, framleiða gosdrykki og bíla, flytja okkur á milli staða o.s.frv. – menn geta einbeitt sér að öðru en puði og streði.

Fáir þurfa lengur að starfa við nauðþurftaframleiðslu á Íslandi. Aðeins lítill hluti mannaflans fæst við að framleiða matvæli, fatnað og húsnæði. Margir vinna nú við að flytja vörur til, kaupa þær og selja, framleiða afþreyingu og menningu, starfa að vísindum og rannsóknum, auk þess að skipuleggja allt þetta. Menn þurfa að vera færir um að mennta sig til þessara starfa, en það eru þeir ekki án nokkurrar undirstöðumenntunar, s.s. lestrar- og skriftarkunnáttu. Nú starfar einnig hver með öðrum og menn þurfa að geta haft samskipti og samráð um starfsemi sína. Lestur, skrift, reikningur og ýmiss konar undirstöðuþekking önnur er þar nauðsynleg.

Þéttbýlismyndun
Það er stutt síðan flestir Íslendingar bjuggu á bóndabýlum, til sveita. Nú búum við, flest hver, í þéttbýliskjörnum. (Árið 1900 bjuggu enn 80% Íslendinga í sveit, nú rétt um 8%).

Í sveitinni var verkum skipt innan heimila. Verkin sem þurfti að vinna áður fyrr voru tiltölulega fábreytt og helst þau sem foreldrar sjálfir inntu af hendi frá degi til dags. Þau lærðust því heima fyrir. Nú eru verkin sem vinna skal fjölbreyttari, við þrengjum starfssvið okkar frekar og skiptum verkunum enn meir á milli okkar – um allt land og í æ ríkari mæli um allan heim Og hvort tveggja virðist opnast um leið, þörfin á að einhverjir sérhæfi sig í kennslu, því það sem kennt skal er annað en foreldrarnir hafa fyrir stafni, og möguleikinn á slíkri sérhæfingu, í nábýlinu.

Í stað þess að hvert foreldri noti hálfan daginn til að kenna börnunum það sem þau þurfa að læra, hálfan daginn til að undirbúa kennsluna og vinni á nóttunni, hefur þessu kerfi verið komið á, að ákveðnir einstaklingar taki að sér kennarastörf og kenni um það bil 20 barna hópum í einu. Þetta er skólakerfið. Þá fá foreldrarnir sofið, samfélagið virkar og börnin geta lært.

Skyldan sjálf
Börn eru ekki sjálfráða, skv. lögum. Foreldrar mega skylda þau til þátttöku í starfsemi sem þykir börnunum til góða. En börn eiga líka rétt og skyldur út fyrir fjölskylduna. Menntun þykir nógu mikilvæg bæði börnunum sjálfum og samfélaginu til að börnin skuli njóta hennar, hvernig sem þeim eða foreldrum líkar. Sú skylda er tvíhliða: Börnunum er skylt að læra (skólaskylda) en okkur er líka skylt að kenna þeim (fræðsluskylda).

Heilahimnubólga.

• Getur heilahimnubólga komið aftur eftir að maður hefur fengið hana einu sinni?
• Ef heilahimnubólga er ekki smitandi, hvernig fær maður hana þá?

Heilahimnubólga er eins og nafnið ber með sér bólga í himnum sem umlykja heilann. Orsakir bólgunnar geta verið margar en oftast er um að ræða sýkingu af völdum veiru eða bakteríu. Heilahimnubólga af völdum veiru er algengari en heilahimnubólga af völdum bakteríu en er jafnframt ekki eins alvarleg og þarfnast yfirleitt ekki meðferðar. Heilahimnubólga af völdum bakteríu er hins vegar yfirleitt mjög alvarleg og án meðferðar deyja langflestir.



Þar sem heilahimnubólga er oftast vegna sýkingar þá getur sýkillinn smitast milli einstaklinga en hættan á smiti er mismunandi mikil, allt eftir því hver sýkillinn er. Algengasta orsök alvarlegrar heilahimnubólgu hér á landi er baktería sem nefnist meningókokkur og getur hún smitast nokkuð auðveldlega milli manna. Því er í dag ráðlagt að gefa þeim sem umgangast náið sjúkling sem fengið hefur heilahimnubólgu af völdum meningókokks sýklalyf til uppræta bakteríuna eða bólusetja viðkomandi.

Líkur á því að einstaklingur sem fengið hefur heilahimnubólgu fái hana aftur af völdum sama sýkils eru litlar. Undantekningin á því eru þó ung börn sem oft mynda ekki verndandi mótefni eftir eina sýkingu og geta því sýkst aftur.

Lesa má nánar um heilahimnubólgu í tveimur greinum sama höfundar á Doktor.is: Heilahimnubólga og Bólusetning gegn meningókokkum C á Íslandi. Einnig má benda á grein Haraldar Briem á sama vef: Heilahimnubólga og blóðsýking af völdum meningókokka bakteríu.

Hvenær var fyrsti bangsinn framleiddur?

Bangsinn er leikfang barna og ekki er hægt að svara með fullri vissu hvaða leikföng börn hafi haft á öllum tímum hvar í heiminum sem er. Leikföng á borð við gæludýr eru menningarbundin og lýsa ríkjandi viðhorfum til umhverfisins. Þannig hygg ég að almennt hafi eftirlíking rándýra sem gátu verið manninum hættuleg, eins og björninn óneitanlega var, ekki þótt heppileg leikföng fyrir börn á öldum áður. Eftir að byssu- og veiðitækni mannsins batnaði, varð vopnaður maður hins vegar margfalt hættulegri rándýrunum en rándýrin manninum. Þrátt fyrir þessi breyttu valdahlutföll rándýra og manna breyttist afstaða mannsins til rándýranna lengi vel lítið, þau voru miskunnarlaust veidd og var mörgum útrýmt víða.

Það er eiginlega ekki fyrr en á 20. öldinni að menn fara að gera sér grein fyrir því að þessi gamla og á sínum tíma skiljanlega afstaða til rándýra var orðin skaðleg og raunar ómannúðleg; síðast en ekki síst ógnaði hún fjölbreytni dýraríkisins. Farið var að friða rándýr og eru þau nú flest friðuð, til dæmis öll bjarndýr. Þessi nýja afstaða getur þó einnig gengið út í öfgar, samanber söguna af sænsku pólförunum sem nú í vor hittu soltinn ísbjörn á förnum vegi; ísbjörninn sá hér eðlilega vænlega máltíð í vændum enda eru ísbirnir sennilega eina rándýrið sem aldrei hefur öðlast arfborna reynslu af manninum hættulega. Svíarnir neyddust til að skjóta ísbjörninn lífi sínu til bjargar. Þetta olli miklu fjarðafoki heima í Svíþjóð og skoðanakönnun leiddi í ljós að meirihluti Svía vildi láta lögsækja pólfarana fyrir ísbjarnardrápið. Þetta er aðeins eitt dæmi af mörgum um ruglinginn í umræðunni. Menn áður fyrr óttuðust öll rándýr; nú á að telja rándýr gæludýr og bestu vini mannsins. Hvalavinir brjótast að næturþeli inn í höfrungabúr í bandarískum dýragörðum til að ræða við þessi hágáfuðu dýr og finnast yfirleitt dauðir að morgni.

En þetta var útúrdúr þó að hann veki kannski til umhugsunar. Spurt er um bangsann. Afstaða til bjarndýra, einkum bjarndýrsunga, breyttist stórlega í upphafi þessarar aldar. Þá var uppi maður að nafni Theodor Roosevelt (1858-1919) sem var forseti Bandaríkjanna 1901-1909. Theódór þessi var meðal annars frægur veiðimaður og fór í sérstakar ferðir til Afríku til að skjóta þar ljón 1911 og 1913. Hann sérhæfði sig sem sagt í rándýradrápum og skaut margan björninn í Norður-Ameríku. Hann var frægur og sérstæður persónuleiki og slúðurfréttamenn þess tíma eltu hann hvert fótmál, honum til ánægju. Eitt sinn stóð hann frammi fyrir bjarndýrsunga, miðaði á hann byssu næstum því af eðlishvöt en horfði um leið í stór og óttaslegin augu ungans. Hann lagði byssuna til hliðar og sagði: "Látum bjarndýrsungann í friði." Af því að maðurinn var stórtækur beitti hann sér fyrir því að friðun bjarndýrsunga gilti um fleiri veiðimenn en sig.

Fréttamenn komu sögunni um bjarndýrsungann fyrir á forsíðum blaða og nú var þessi gamli skotmaður bjarndýra orðinn sérstakur verndari þeirra. Bjarndýrsungar hlutu nafnið "Teddy bears", en Teddy var gælunafn Theódórs Roosevelts. Ekki leið á löngu uns leikfangaframleiðendur fóru að búa til eftirlíkingar af "Teddy bears". Þessi leikföng urðu fljótt afar vinsæl, svo vinsæl að nafnið yfirfærðist á þessar nýju tuskudúkkur. Dúkkur í líki bjarnarunga höfðu þann kost að vera ókynbundnar og nú gátu litlir drengir líka fengið dúkkur til að hafa hjá sér í rúminu um nætur. Vinsældir bangsans eins og "Teddy bear" heitir á íslensku urðu miklar og ekki er séð fyrir endann á þeim vinsældum ennþá.
 

Eru óbeinar reykingar óhollar/hættulegar.

Aðrir spyrjendur eru: Klara Sif (1991), Ívar Örn Baldursson (1991), Sigríður Rún Steinarsdóttir, Þóra Eggertsdóttir (1991), Þorbergur Ólafsson, Kjartan Pétursson, Dagný Eva, Bryndís Þorsteinsdóttir (1993) og Kristín Kolka Bjarnadóttir (1994).


Óbeinar reykingar (e. passive smoking, involuntary smoking) er það þegar einstaklingur andar að sér lofti sem mengað er tóbaksreyk. Sá sem verður fyrir óbeinum reykingum andar að sér sömu efnum og sá sem reykir. Áður en við skoðum hvaða afleiðingar óbeinar reykingar geta haft er rétt að fjalla lítillega um tóbaksreyk.

Í tóbaksreyk eru nokkur þúsund efni og efnasambönd. Uppruni þeirra er margvíslegur: tóbaksjurtin sjálf, efni notuð við ræktun hennar (til dæmis skordýraeitursleifar), efni notuð við vinnslu plöntunnar (til dæmis klórsambönd) og efni notuð til að auka fíknaráhrif nikótíns (til dæmis ammóníak). Fjölmörg þessara efna og efnasambanda eru hættuleg heilsu manna, þar á meðal tugir krabbameinsvalda. Lesa má nánar um þetta í svari Öldu Ásgeirsdóttur við spurningunni Hvaða hættulegu efni eru í sígarettum?

Þegar sígaretta eða annað tóbak brennur verða til tvær tegundir reykjar, annars vegar reykurinn sem reykingamenn sjúga að sér, kallaður meginreykur (e. main stream smoke), og hins vegar reykurinn sem myndast þegar tóbakið brennur sjálft, hliðarreykur (e. side stream smoke). Reykurinn, sem reykingamenn sjúga að sér, verður til við tiltölulega fullkominn bruna (600-800°C) og inniheldur minna af skaðlegum efnum fyrir vikið. Reykurinn, sem myndast þegar tóbakið brennur sjálft, myndast hins vegar við ófullkominn bruna (um 350°C) og inniheldur því meira af skaðlegum efnum. Meirihluti hverrar sígarettu (og annars tóbaks) brennur upp án sogs og myndar hættulegri reykinn (hliðarreykinn). Reykmengun, sem myndast þar sem reykt er innanhúss, til dæmis á veitinga- og skemmtistöðum, verður því að stærri hluta til úr hinum hættulegri hliðarreyk.
 
 

Rúm hálf öld er síðan fyrstu sannanir um heilsuskaðleg áhrif reykinga komu fram og hefur það margoft verið staðfest síðan. Áratugir eru liðnir síðan menn gerðu sér grein fyrir því að reykingar þungaðra kvenna hafa skaðleg áhrif á fóstur. Styttra er síðan vísbendingar komu fram um heilsuskaða hjá þeim sem ekki reykja sjálfir en búa við tóbaksreykmengað andrúmsloft á heimili eða í vinnu. Fjöldi rannsókna hefur sýnt að óbeinar reykingar geta auk ýmiss konar óþæginda og vanlíðunar valdið mörgum sömu sjúkdómum og hljótast af því að reykja.

Óþægindi í augum, nefi og öndunarfærum eru algengustu og best staðfestu heilsufarsáhrif óbeinna reykinga. Sýnt hefur verið fram á að tóbaksreykur og þau efni og efnasambönd sem hann inniheldur, hafa áhrif á starfsemi bifhára í öndunarvegi og draga úr hreinsun slíms og óhreininda, meðal annars reykagna úr öndunarvegi og lungum. Þetta getur valdið því að þeir sem verða fyrir óbeinum reykingum reglulega eigi frekar á hættu að fá langvinn öndunarfæraeinkenni, svo sem hósta, slímuppgang og mæði. Einnig hefur verið sýnt fram á að þeir sem verða fyrir tóbaksreyk heima eða í vinnunni eru í 40-60% meiri hættu á að fá astma en þeir sem ekki verða fyrir tóbaksreyk. Fólk, sem er með astma, fær ekki aðeins alvarlegri astmaköst ef það verður fyrir tóbaksreyk heldur líður því almennt verr og þarf oftar að leggjast inn á sjúkrahús.

International Agency for Research on Cancer (IARC) hefur skoðað allar stærri rannsóknir þar sem könnuð voru tengsl milli óbeinna reykinga og lungnakrabbameins. Þessi sérfræðingahópur komst að þeirri niðurstöðu að óbeinar reykingar geti aukið hættu á lungnakrabbameini um 20-30%. Tengsl eru milli þess magns reykjar sem einstaklingur verður fyrir og hættu á lungnakrabbameini, rétt eins og hjá reykingamönnum. Einnig benda rannsóknarniðurstöður til þess að óbeinar reykingar geti aukið hættuna á legháls- og brjóstakrabbameini.

Margar rannsóknir hafa sýnt að óbeinar reykingar auka hættuna á hjarta- og æðasjúkdómum hjá þeim sem búa við reykingar heima eða í vinnunni. Þessar rannsóknir benda til þess að ef einstaklingur sem reykir ekki á maka sem reykir eða vinnur í reykmettuðu umhverfi aukist hættan á að þessi einstaklingur fái hjartaáfall um 25-30%. Ekki er línulegt samband milli reykjarmagns og áhrifa á hjarta- og æðakerfi eins og þegar lungnakrabbamein hlýst af tóbaksreyk. Sérfræðingar hafa komist að því að aðeins lítið magn reykjar þarf til að hafa áhrif á storknun blóðs og myndun blóðtappa en langtímaáhrif koma fram í æðakölkun. Allt eru þetta áhættuþættir hjarta- og æðasjúkdóma.

Nokkuð er um að rannsóknir sýni tengsl milli óbeinna reykinga og heilablóðfalls. Í ljós hefur komið að fólk, sem varð reglulega fyrir óbeinum reykingum, var í tvöfalt meiri hættu á heilablóðfalli en þeir sem urðu ekki fyrir óbeinum reykingum.
 
 

Börn eru sérstaklega viðkvæm fyrir óbeinum reykingum. Tóbaksreykur minnkar lungnavirkni þeirra og þau verða viðkvæmari fyrir sýkingum í öndunarfærum, svo sem lungnabólgu, berkjubólgu og eyrnabólgu. Óbeinar reykingar hafa jafnframt verið tengdar minni vexti lungna (lungun verða ekki eins stór og í jafnöldrum sem búa ekki við reyk heima við). Einnig valda óbeinar reykingar einkennum eins og hósta og blístri í öndunarfærum. Börn reykingafólks fá líka oftar astma en börn þeirra sem reykja ekki og auka óbeinar reykingar fjölda og alvarleika astmakastanna. Í Bretlandi er áætlað að um 17.000 börn undir 5 ára aldri séu lögð inn á sjúkrahús á ári hverju vegna heilsubrests sem rekja má til óbeinna reykinga.

Ófædd börn verða fyrir óbeinum reykingum ef móðir þeirra reykir eða ef reykt er í kringum þungaða móður. Lítil fæðingarþyngd og fyrirburafæðing er algengari ef móðirin hefur orðið fyrir óbeinum reykingum á meðgöngu og hættan eykst eftir því sem óbeinu reykingarnar eru meiri og tíðari. Einnig hefur verið bent á að vöggudauði sé algengari ef barn verður fyrir óbeinum reykingum.

Þetta svar er hluti af lengri greinargerð um áhrif óbeinna reykinga sem unnin var á vegum Lýðheilsustöðvar og birt hér með góðfúslegu leyfi hennar. Með því að smella hér má sjá greinargerðina í heild sinni auk ítarlegrar heimildaskrár.

Á Vísindavefnum er að finna fleiri svör um reykingar, til dæmis:

• Af hverju fær fólk krabbamein ef það reykir? eftir Jóhannes Björnsson
• Hvert er algengasta krabbameinið af völdum reykinga? eftir Laufeyju Tryggvadóttur
• Eru sígarettur skaðlegri en vindlar, pípa eða munntóbak? eftir Öldu Ásgeirsdóttur og Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir
• Hver er eiginlega lagalegur réttur fósturs gagnvart móður sem reykir eins og strompur á meðgöngunni? eftir Helgu Hafliðadóttur
• Hvers vegna geta sumir reykt tóbak í 70-80 ár án þess að það hafi sýnileg áhrif til heilsubrests á þá? eftir Magnús Jóhannsson

Getur maður fengið hlaupabólu tvisvar.

Það er ekki víst að allir krakkar fái hlaupabólu, en margir fá hana þar sem hlaupabóla er mjög smitandi sjúkdómur sem berst fyrst og fremst á milli barna. Hlaupabóla orsakast af veiru (varicella-zoster) sem sem berst á milli fólks með úðasmiti eða með beinni snertingu, til dæmis snertingu við sprungnar blöðrur. Einstaklingur getur smitað aðra allt að þremur dögum áður en hann fær sjálfur útbrot og er smitandi þar til allar bólur hafa sprungið og þornað upp. Veiran er til staðar í vessanum sem er inni í bólunum og því getur einstaklingur smitað meðan einhver vessi er enn til staðar. Meðgöngutími sjúkdómsins, það er að segja sá tími sem líður frá því að einstaklingur smitast þar til hann fer að fá einkenni, í þessu tilviki bólur, vessafylltar blöðrur og sár, er 10-21 dagur.

Einkenni hlaupabólu eru meðal annars slappleiki og hiti sem geta komið áður en bólur myndast. Útbrot, sem valda kláða, myndast fyrst á búk og í andliti en berast síðan í hársvörð, handleggi og fætur. Þau geta einnig borist yfir á slímhúðir og kynfæri. Til að byrja með eru útbrotin litlar rauðar bólur sem verða að blöðrum á nokkrum klukkutímum. Blöðrurnar verða síðan að sárum á 1-2 dögum, það myndast hrúður og þær þorna upp. Nýjar blöðrur geta myndast eftir 3-6 daga. Það er mjög mismunandi hversu margar blöðrur hver einstaklingur fær. Börn verða yfirleitt lítið veik á meðan fullorðnir geta orðið mjög veikir.

Einstaklingur er smitandi þangað til að allar blöðrur eru orðnar að sárum og nýjar eru hættar að myndast. Halda skal smituðum einstaklingi heima við. Gæta verður hreinlætis ef komið er við blöðrurnar eða svæðin í kring og ráðlegt að þvo sér vel um hendur. Börn klóra gjarnan í blöðrurnar og geta því borið smit.

Batahorfur eru afar góðar og yfirleitt stafar engin hætta af sjúkdómnum. Hlaupabóla varir í 7-10 daga hjá börnum en lengur hjá fullorðnum. Fullorðnir fá oftar fylgikvilla en börn, en þeir eru hins vegar mjög sjaldgæfir.

Meðferð við hlaupabólu felst í því að draga úr einkennum. Hægt er að lina kláða með köldum bakstri. Hiti og sviti auka á kláðann og því getur verið gott að vera í svölu umhverfi og sturta eða bað geta slegið á kláðann. Sinkáburður, púður og áburður sem inniheldur menthol og mentholspritt eru dæmi um efni sem gott er að bera á útvortis og draga úr kláðanum til skamms tíma. Notkun þeirra getur þó valdið sviða í stutta stund.

Ef kláðinn truflar svefn er hægt að gefa kláðastillandi lyf, en þau geta haft sljóvgandi áhrif. Hægt er að meðhöndla sjúkdóminn hjá heilbrigðum einstaklingi með lyfjum. Þeir sem eru í áhættuhópi, svo sem þungaðar konur sem ekki hafa fengið hlaupabólu og einstaklingar með veiklað ónæmiskerfi, geta fengið mótefni gegn sjúkdómnum. Í sumum löndum er bólusett gegn veirunni, en það er ekki gert hér á landi.

Sá sem hefur einu sinni fengið hlaupabólu fær hana aldrei aftur. Hins vegar getur veiran síðar valdið sjúkdómi sem heitir ristill (herpes zoster). Einstaklingur með ristil getur smitað aðra af hlaupabólu. Til þess að fræðast meira um ónæmi (þar með talið ástæðu þess að fólk fær hlaupabólu aðeins einu sinni) er gott að lesa svar Þuríðar Þorbjarnardóttur við spurningunni Hvernig vinnur ónæmiskerfið?
 

Hvaða ár hafa flest börn fæðst.

Á vef Hagstofunnar má sjá að árið 1960 fæddust 4.916 lifandi börn á Íslandi og er það fjölmennasti árgangur Íslandssögunnar, að minnsta kosti til þessa. Næstflest fæddust árið á undan eða 4.837.

Talsverðar sveiflur eru í barnsfæðingum en þeim hefur heldur fækkað undanfarin ár. Árið 2003 fæddust 4.142 lifandi börn á Íslandi. Árið 1990 fæddust 4.768 lifandi börn og er það mesti fjöldi sem fæðst hefur á einu ári síðan á sjöunda áratug síðustu aldar. Það skýrir líka að í lok ársins 2003 voru 4.

Hvað er tákn með tali ?

Sálarfræði  

•  

• Tákn með tali er tjáskiptaaðferð sem notuð er til málörvunar og tjáskipta fyrir heyrandi fólk (aðallega börn) með málþroskaröskun.
  
  Tákn með tali byggir á líkamstjáningu og notkun tákna sem eru bæði náttúruleg og tilbúin. Táknin eru ávallt notuð samhliða tali og líkjast sum þeirra táknum úr táknmáli heyrnarlausra. Tákn með tali byggir á eðlilegu talmáli þar sem aðeins lykilorð hverrar setningar eru táknuð og hrynjandi málsins er gerður skýrari með táknunum. Þegar tákn með tali eru notuð er stefnt að tali hjá barninu.
  
  Það er margt sem mælir með táknum með tali.

• Táknin eru einföld og myndræn og byggja á látbragði sem er öllum eiginlegt. Börn eiga auðveldara með að læra það sem þau sjá en það sem þau heyra. Með því að tákna lykilhugtök setningarinnar er börnunum gefin „vísbending“ um hvað verið er að tala um.
  
   

• Táknanotkun dregur úr talhraða þeirra sem tala við börnin. Setningarnar verða styttri og hnitmiðaðri. Táknanotkun stuðlar því að skýrara tali.
  
   

• Táknanotkun stuðlar einnig að því að barn og viðmælandi séu í augnsambandi. Gott augnsamband er mikilvægt til að barnið nemi málið, hvort sem það eru orð eða tákn.
  
   

• Mörgum börnum veitist auðveldara að mynda tákn en að tala. Útfærsla talhljóða er flókið ferli. Auðveldara er fyrir marga með málþroskafrávik að hreyfa hendurnar á ákveðinn hátt en að segja skiljanleg orð.
  
   

• Táknin gefa börnunum möguleika til tjáskipta, oft löngu áður en þau læra að tala. Að ná valdi yfir hreyfingum sínum og samhæfingu þeirra er undanfari þess að ná valdi yfir talfærunum.
  
   

• Talið tekur oftast við af táknunum smám saman. Eftir því sem talgetan eykst minnkar þörfin fyrir táknin. Það er alltaf eðlilegra að tjá sig með tali, ef maður skilst, en að tala með táknum.

Jóna G. Ingólfsdóttir. „Hvað er tákn með tali?“. Vísindavefurinn 19.9.2002. http://visindavefur.hi.is/?id=2721. (Skoðað 25.8.2006).

Friðhelgi einkalífs

- Réttur barna til friðhelgi einkalífs -

- Réttur barna til trúnaðar af hálfu opinberra starfsmanna -

Samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, Barnasáttmálanum, er barn skilgreint, sem einstaklingur, yngri en 18 ára. Barnasáttmálinn viðurkennir börn sem sjálfstæða einstaklinga með eigin réttindi óháð réttindum fullorðinna.

Skýrslan er nú komin út og má nálgast hana á skrifstofu umboðsmanns barna að Laugavegi 13, 2. hæð eða panta hana beint hér á heimasíðunni, en pöntunareyðublað má finna undir liðnum

Leyfum börnunum að vera með!

Höfundur: Sveinn Hjörtur   

07 May, 2006

Nokkrar hugmyndir til að leyfa börnunum að taka þátt í leik og starfi með okkur!

1. ,,Ég skal mála allan heiminn, elsku mamma.” – Næst þegar þú málar utanhúss er tilvalið að láta barnið fá vatn í fötu og málningarpensil til að “mála” með þér. Þegar barnið málar t.d. gangstéttina sést litabreyting á stéttinni þegar vatnið er “málað” á og þannig er eins og barnið sé að mála með pabba!

2. Áttu hjólbörur? Börnum finnst mjög gaman að sitja í hjólbörum og láta pabba eða mömmu aka sér um garðinn heima. Gættu samt að fara ekki hratt og að fara ykkur ekki á voða!

3. Þegar farið er í fjöruferð eða gengið niður að vatni er um að gera að kenna hvernig fleyta eigi kerlingar og velja réttu steinanna til þess. Ekkert eins gaman.

4. Áttu tjald? Börnum finnst mjög gaman að leika sér í tjaldi. Ef þið getið þá skaltu fara í tjaldferðalag a.m.k. einu sinni á sumri. Það þarf stundum ekki að fara lengra en út í garð hjá ykkur.

5. Ertu að þrífa bílinn? – Leyfðu barninu að vera með þér. Láttu það fá tusku eða gamla uppvöskunarburstann og þrífa felgurnar. Það er líka hægt að fá barnið til að þrífa hjólið sitt. Leyfðu barninu að taka þátt á sem mestan hátt.

Að eignast systkin

Minnispunktar fyrir foreldra og aðra uppalendur.
Börn sem alast upp við ástríka leiðsögn, aga og hafa lært að deila með öðrum eru líkleg til að þróa með sér jákvæða, sterka sjálfsmynd sem hjálpar þeim að  komast til manns og þykja vænt um og njóta systkina sinna alla ævi. Með góðum undirbúningi fyrir komu nýbura geta foreldrar ýtt undir jákvæða reynslu eldra barns. Það stuðlar að betri tengslamyndun á milli systkina og jákvæðri hegðun eldra systkinis í garð nýja barnsins og minnkar líkur á afbrýðisemi.

Afbrýðisemi er eðlileg tilfinning sem flestir, bæði börn og fullorðnir, finna fyrir einhvern tíma á ævinni. Hún er varnarviðbragð sem kemur fram þegar óvissa ríkir um tilfinningar annarra í eigin garð, t.d. þegar barn þarf að deila ást og athygli foreldra sinna með nýju systkini.

Hvernig birtist afbrýðisemi gagnvart nýju systkini?
Algengt er að breyting verði á hegðun eldra barns við fæðingu systkinis. Slíkar breytingar eru oftast tímabundnar en geta líka orðið langvarandi. Þar skipta fjölskylda barnsins, aldur þess og persónuleiki máli. Yngstu börnin hafa óskýra sjálfsmynd og eru mjög háð ást og umhyggju foreldra sinna. Þau eiga mjög erfitt með að deila þeim með öðrum. Eldri börn hafa hins vegar skýrari sjálfsmynd og sjálfstæðari vilja en eru samt mjög háð foreldrum sínum og lítið tilefni þarf til að ógna öryggi þeirra.
Breytt hegðun getur beinst að nýfædda barninu, foreldrum, vinum eða að barninu sjálfu. Hegðunin getur komið fram sem reiði, í orðum eða gjörðum, óróleiki, depurð, einangrun eða árásargirni. Barnið getur fundið fyrir höfnunartilfinningu og hefur meiri þörf fyrir athygli. Afturhvarf getur orðið í þroska. Barnið getur sýnt aukinn þroska og sjálfstæði í hegðun.

Á meðgöngu- Að segja frá.

Það fer eftir aldri barna hversu fljótt og hve nákvæmlega þeim er sagt frá því að von sé á nýju barni. Eldra barni er sagt frá því um leið og öðrum í fjölskyldunni, en yngra barni síðar, þegar nær dregur fæðingunni. Gagnlegt getur reynst að lesa bækur með barninu, sem fjalla um það að eignast systkin og sýna barninu myndir af því sjálfu frá því það var lítið. Barnið okkar. Mikilvægt er að fullvissa barnið um tilfinningar ykkar í garð þess og að þær muni ekki breytast: Að væntanlegt barn verði „okkar barn“.

Breytingar.
Ef breyta þarf daglegum háttum barns (s.s. skipta um herbergi, rúm, hætta með snuð eða bleiu eða læra að borða sjálft og klæða sig sjálft) er betra að gera það snemma á meðgöngunni svo það fái að venjast breytingunum í ró og næði og tengi það ekki komu nýja barnsins.

Undirbúningur.
 

Leyfið barninu að taka þátt í undirbúningi að komu nýburans t.d. með því að velja og hafa til föt á barnið, undirbúa vöggu/rúm og þess háttar.

Eftir fæðinguna-Fyrstu kynni.
Þegar eldra barn hittir systkin sitt í fyrsta sinn, getur það verið viðkvæmt fyrir því ef nýburinn er í fangi móðurinnar eða jafnvel á brjósti.

Að koma heim.
Leyfið eldra barni að koma með til að sækja nýburann svo öll fjölskyldan geti komið saman heim.

Ættingjar og vinir.
Það mætti undirbúa ættingja og vini svo eldra barni sé sýnd athygli þegar nýfædda barnið er heimsótt.

Daglegar venjur.
Halda ætti áfram daglegum venjum eldra barns eins og að sækja leikskóla og tómstundaiðkun t.d. íþróttir, tónlist eða hitta vini.

Athygli.
Þegar börnin þurfa athygli samtímis getur nýburinn beðið í stutta stund á meðan eldri börnum er sinnt.

Skilningur.
Hægt er að stuðla að jákvæðu systkinasambandi með því að kenna þeim eldri að lesa í hegðun nýburans og skilja viðbrögð hans. Gott er að færa í orð ”sjáðu, nú er hann að horfa á þig” eða ”nú grætur hún, því hún þarf nýja bleiu” til að auka skilning þeirra á hegðun nýburans.

Hlutverk.
Gefið eldra barni tækifæri til að hjálpa til við umönnun nýburans svo sem við böðun, sækja bleiu eða snuð eða hugga barnið. Einnig gæti eldra barn hjálpað til við að opna þá pakka sem litla barninu eru færðir og tekið þátt í að sýna gestum litla systkin sitt. Munið að hrósa barninu.

Samvera.
Gefið eldra barninu ákveðinn tíma einu, ýmist með mömmu eða pabba til að gera eitthvað sem barnið hefur gaman af. Það geta verið mikil viðbrigði fyrir eldra barnið að deila athygli.

Aðlögun.
Til að styrkja barnið í systkinahlutverkinu getur verið gott að það eigi mynd af sér með nýja systkininu til að sýna t.d. á leikskólanum. Ýmsir hlutverkaleikir t.d. mömmuleikur með dúkku geta hjálpað.

Afturhvarf í þroska.

Algengt er að eldri systkin sýni afturhvarf í þroska sem svörun við breyttum aðstæðum á heimili og geta foreldrar búist við því hvenær sem er eftir komu nýburans. Börnin byrja þá gjarnan að tala barnamál, vilja fá snuð o.s.frv.  Óþarfi er að hafa áhyggjur af breyttri hegðun barnsins því hún er oftast tímabundin.

Forðist refsingar.
Forðist refsingar og ávítur, það ýtir undir tilfinningu barnsins um að það hafi hegðað sér illa eða að ykkur þyki ekki vænt um það.

Að vera eldri og þroskaðri.
Hrósið og hvetjið barnið til jákvæðrar hegðunar og minnið það á kosti þess að vera eldra og þroskaðra.

Að eiga systkin.
Sýnið barninu ást og umhyggju og segið því hversu heppið litla barnið er að eiga svona yndislegan bróður eða systur.

Ættingjar og vinir.
Gott er að hvetja ættingja og vini til þess að sýna eldra systkininu sérstaka athygli á þessu tímabili.

Að heiman.
Hafið í huga að sé eldra systkinið í dagvistun eða á leikskóla, getur það sýnt sömu hegðun þar. Dagmæður/leikskólakennarar geta hjálpað  eldra  systkininu að vinna með þessar breytingar.

Þolinmæði.
Reynið að vera þolinmóð. Munið að eldri systkin geta átt erfitt með að átta sig á af hverju ákveðin hegðun eins og að nota pela/snuð og bleiu er í lagi fyrir litla barnið, en ekki það sjálft.

Uppeldi og afbrýðisemiAfbrýðisemi er eðlileg!
Hafið í huga að afbrýðisemi er eðlileg tilfinning. Kennið börnunum og hvetjið þau til að tala um tilfinningar sínar eins og gleði, leiða, depurð, reiði eða sorg og sýnið þeim skilning.

Systkinatengsl.
Góð systkinatengsl eru grunnur að vellíðan og vænlegum þroskaskilyrðum fyrir börn. Systkinatengsl eru einstök tilfinningaleg tengsl sem vara alla lífstíð. Bræður og systur geta verið uppspretta félagsskapar, hjálpar og tilfinningalegs stuðnings og eldri systkin taka jafnvel að sér hlutverk gæsluaðila, kennara eða fyrirmyndar. Í samskiptum við hvort annað geta systkini því öðlast félagslega og vistmunalega færni sem stuðlar að meiri og heilbrigðari félagsþroska.

Samanburður.
Varist að gera upp á milli barna eða bera þau saman á neikvæðan hátt. Slíkt getur aukið sundurlyndi í fjölskyldu og valdið ójafnvægi og vanlíðan innan hennar.

Samskipti.
Leitist við að leiðbeina börnunum á jákvæðan hátt í stað þess að ávíta þau fyrir neikvæða/slæma hegðun. Komi upp rifrildi eða ósætti á milli systkina ættu þau að fá tækifæri til að útkljá málin sín á milli. Foreldrar ættu að forðast að skerast í leikinn, nema ef til slagsmála kemur eða ef þau beita ofbeldi. Ekki er hægt að ætlast til að systkini leiki sér alltaf saman í sátt og samlyndi, en hægt er að dreifa athygli þeirra með því að láta þau hafa sitt hvort verkefnið að fást við, á sama tíma. 

Ást og umhyggja.
Börn sem alast upp við ást og umhyggju og læra að deila með öðrum eru líklegri til að öðlast gott sjálfstraust og hafa ánægju af systkinum sínum ævilangt.

Aðstoð.
Mikilvægt er að bregðast við þegar barn sýnir vanlíðan í tengslum við að eignast systkini þar sem neikvæðar tilfinningar geta annars fylgt viðkomandi til fullorðinsára. 

Sjálfsagt er að leita til heilsugæslunnar varðandi úrræði eða ráðgjöf. Starfsmenn heilsugæslunnar búa að áralangri reynslu og góðu samstarfi við aðra fagaðila í umönnun barna s.s. skóla/leikskóla, sálfræðinga og félagsþjónustu.

Greinin er fengin af vef Heilsugæslunnar í Reykjavík www.heilsugaeslan.is

Uppeldismál - Frá föður til dóttur - Unglingsárin

Höfundur: Sveinn Hjörtur   

03 February, 2006

Fyrir suma feður er það kvíðinn einn eftir að unglingsárin skelli á dóttur sinni, en það þarf ekki að vera svo erfitt að upplifa þessi ár ef við gerum okkur grein fyrir nokkrum hlutum sem við verðum að sætta okkur við. Hér koma nokkur atriði sem hjálpa okkur feðrum vonandi að ná betra sambandi við dætur okkar.

Þú verður að sætta þig við það að litla stelpan þín sem alltaf var svo þæg og góð mun fara frá þér einn daginn! En engar áhyggjur því hún kemur aftur!

Unglingsstúlkur geta verið fleiri klukkustundir í herberginu sínu að gera “bara eitthvað!” Engin karlmaður hefur fundið út hvers vegna og er þetta sem ráðgáta fyrir karlmenn. Það getur verið nokkur skipti, reyndar í mörg skipti að hún viti ekki alltaf hvað hún vill. Það er þá okkar verk að komast að því og auðvelda fyrir þeim.

Þegar dóttir þín byrjar að tala um tilfinningar og kynlíf við þig máttu ekki fara hjá þér eða verða vandræðalegur. Hún sýnir þér traust með því að ræða það við þig.

Mundu að tíðarandinn breytist og stelpur læra líka karate, Judó, eða Fótbolta. Stelpur ætla sér líka að verða forstjórar og ná frama í lífinu. Ekki draga úr henni á neinn hátt, sama hvað þér finnst!

Gefðu þér tíma að hlusta á tónlist dóttur þinnar og spurðu út í tónlistina. Mundu að mamma þín og pabbi fussuðu yfir Wham, Duran Duran og Boy George var stórskrítin í þeirra augum.

Vertu óhræddur að tala við hana um ástina, kynlíf, eiturlyf og áfengi, rómantík, og  virðingu milli kynjanna. Talaðu við hana um kvíða og það að vera óörugg og tilfinninganæm sé eðlilegt en gott að ræða um til að geta lagfært það. Það gæti verið að þú sért á réttum tíma og réttum stað – fyrir hana?

Það er nokkuð öruggt að hún eigi eftir að koma til þín og segja þér að henni þyki mamma sín ömurleg og leiðinleg! Kenndu henni að bera virðingu fyrir foreldrum sínum. Vertu rólegur en samt ákveðinn. Það þýðir ekki að leysa málið með látum.

Mundu að segja henni frá því að það sé ekki aðalmálið að ganga í merkjavörufatnaði, heldur frekar að geta gengið í nýjum fatnaði reglulega því sumir geta það ekki! Mundu að hún á ekki að dæma fólk eftir því.

Heimalærdóminn þarftu að nálgast með nærgætni og bjóðast til þess ef hún vill að þú hjálpir henni? Jafnvel fyrir prófin… Þú mannst sjálfur hvað þetta gat verið pínlegt!

Bekkjapartý eru oft yfir veturinn. Láttu hana vita að þú treystir henni og það eigi að vera gagnkvæmt. Fáðu upplýsingar um hvar partýið verður haldið-ekki það að þú ætlir að fara heldur til öryggis!

Reyndu að fá hana til að þiggja það að þú keyrir hana og vinkonur hennar í partýið. Ef hana vantar að komast heim, vertu þá tilbúinn að ná í þær þó það verði seint. Það er betra að þú sjáir um þetta og sért öruggur, en einhver annar sjái um þetta og þú óöruggur!

Stelpur skrækja þegar þær sjá sætan strák, ljóta mynd, sjá eitthvað flott, eða bara að þær eru ánægðar. Ekki láta þér bregða…

Ef hún kemur heim reið og sár, skaltu tala við hana strax. Gefðu þér tíma og hlustaðu á hana. Því lengur sem þú hlustar því meira kemstu að hvað er að og henni líður kannski betur.

Mikilvægt er að hún geri sér grein fyrir að Rapparar í MTV séu ekki fyrirmynd af karlmönnum eða einhverjar glansmyndir frá Hollywood. Virðing gagnvart konum á að vera mikilvæg hjá karlmönnum alveg eins og hjá konum. Það er auðvelt fyrir hana að halda að svona “MTV-Líf” sé rosa flott og eigi bara að vera svona! Vertu með þessa hluti á hreinu!

Ef þú ert með almanak út í bílskúr af beru kvennfólki skaltu henda því. Þú ert að sýna konum vanvirðingu. Hvernig ætlar þú að útskýra það fyrir dóttur þinni að það sé í lagi að hafa klámefni í skúrnum hjá þér? Hentu því frekar í ruslið… Vertu líka óhræddur að láta skoðun þína í ljós ef þú ferð með bílinn í viðgerð og sérð svona almanak á áberandi stað. Ef það lagast ekki þá ferðu bara annað með bílinn!

Einu sinni í viku skaltu fara út og leika þér með henni. Já, kannski skrítið með ungling en taktu Frispídiskinn með eða fótboltann. Þið gætuð líka farið í körfubolta eða stuttan göngutúr. Þetta er ómetanleg stund fyrir þig og hana líka!

Vertu með góðar vírus-varnir í tölvunni hennar og vertu með það á hreinu að hún gefi ekki upp nafn, bankanúmer, kennitölu, heimilisfang eða aðrar persónulegar upplýsingar á spjallrásum eða annan hátt á netinu. Fáðu hana til að láta þig vita ef einhver er að biðja um þannig upplýsingar.

Internetið á sín góðu svæði en líka svörtu svæðin og þau eru stórhættuleg!

Stelpur geta verið djarfar í klæðaburði í dag. Ef þú ert ósáttur við það hvernig hún klæðir sig skaltu hiklaust segja henni það og biðja hana að lagfæra það strax. Vertu ákveðinn og kurteis. Reyndu sem fyrst að útskýra fyrir henni hvers vegna þú vildir að hún skipti um föt. Ekki gera það í “hita leiksins” þvi hún hlustar ekkert á þig. Daginn eftir er ágætt.

Að lokum! Mundu það að hún er dóttir þín og þú átt að elska hana og virða. Alist hún upp við elsku og kærleik, sýnir hún öðrum það - þar á með foreldrum sínum!

Nokkrar staðreyndir um uppeldismál dætra okkar!

Barna sálfræði málfar

Mígreni hjá börnum

Heimildir
http://www.helsenytt.no/artikler/migrene_hos_barn.htm
http://www.headachecare.com/hachildren.cfm
http://www.migraine-facts.com/html/children.php3

Lilja Sigurðardóttir 5. febrúar 2004

Börn og sorg

íslenskar konur með kosningarétt

Þann 19. júní 1915 fengu íslenskar konur 40 ára og eldri langþráðan kosningarétt og kjörgengi til Alþingis. Baráttan hafði þá staðið yfir frá árinu 1885 en þá skrifaði Valdimar Ásmundsson grein um stjórnmálaréttindi kvenna í blað sitt Fjallkonuna og sömuleiðis Bríet Bjarnhéðinsdóttir, og Páll Briem hélt opinberan fyrirlestur um kosningarétt og önnur réttindi kvenna.

Hátíð fór fram á Austurvelli

Hátíðin fór fram á Austurvelli og hófst kl. 5:20 síðdegis með því að fylking kvenna raðaði sér upp í Barnaskólagarðinum og hélt af stað „í skínandi sólskini og stafalogni og gleðibrag á öllum andlitum“, eins og Bríet skrifaði í blað sitt Kvennablaðið. Fremst gengu 200 ljósklæddar smámeyjar með litla íslenska fána í höndum sér en á eftir kom aðalfylkingin og gengu 3 konur samhliða. Fyrir þeim fór hornaflokkur og lék ýmis íslensk lög. Fylkingin gekk eftir Lækjargötu, Austurstræti, Pósthússtræti og Kirkjustræti og inn á Austurvöll sem var allur fánum skreyttur. Sendinefnd kvenna gekk inn í þinghúsið með ávarp frá íslenskum konum á fund sameinaðs þings. Ingibjörg H. Bjarnason las upp skrautritað ávarp til þingsins. Forseti Sameinaðs Alþingis, sr. Kristinn Daníelsson, þakkaði með stuttri ræðu og sömuleiðis ráðherra, Einar Arnórsson. Síðast bað séra Sigurður Gunnarsson konur lengi að lifa og tók þingheimur undir það með þreföldu húrra.

Samkoman var ein sú fjölmennasta sem sést hafði hér á landi, ef ekki sú fjölmennasta – og aldrei höfðu áður sést svo margar og jafn prúðbúnar konur. Þá var þetta í fyrsta sinn sem íslenski fáninn eins og við nú þekkjum hann var hafður uppi á fjölmennri útisamkomu sem viðurkenndur sérfáni Íslands, en Kristján konungur X hafði einnig undirritað frumvarp um sérfána Íslands þann 19. júní. Smámeyjarnar héldu allar á íslenska fánanum, Austurvöllur var fánum skrýddur og sömuleiðis Iðnó þar sem íslensku flöggin og íslensku litirnir voru yfirgnæfandi bæði á borðunum undir veisluföngin og salurinn allur. Minningarhátíðin var því eins ‘íslensk’ og hugsast gat.

Heimild: Kvennablaðið 16. júlí 1915

Á hvaða aldri fara börn venjulega að sofa í sérherbergi

Á hvaða aldri fara börn venjulega að sofa í sérherbergi og hvernig er best að bera sig að?

Mjög skiptar skoðanir eru á því hvort og hvenær börn eigi að sofa í sérherbergi. Bæði geta þær skoðanir verið menningarbundnar og persónubundnar. Hafa þarf í huga að börn eru misjöfn rétt eins og fullorðnir. Sumum er alltaf frekar illa við að sofa einir á meðan öðrum finnst erfitt að sofa með öðrum. Flest börn fá þó sérherbergi á einhverjum tímapunkti. Hér á eftir verður stiklað á stóru um hvað geti skipt máli þegar valinn er tími í það viðfangsefni og hvaða aðferð sé best að nota.

Ekki er mælt með að barn sé sett í sérherbergi nýfætt. Samkvæmt rannsóknum er öndun og hjartsláttur nýfæddra barna reglulegri ef það sefur í sama herbergi og móðirin. Ef til stendur að setja barn frekar ungt í sérherbergi þá er léttast að það sé gert þegar barnið er 5-9 mánaða. Á þeim aldri eru þau flest hætt næturdrykkju og kvarta yfirleitt ekki yfir að sofa ein.

Ef foreldrar vilja bíða lengur þá er oftast best að bíða þangað til barnið er 15-16 mánaða. Ástæða þess er að í kringum 1 árs aldurinn getur aðskilnaðarkvíði truflað sum börn (líklega um 30-40% barna); þau vilja ekki vera skilin ein eftir, hvorki að nóttu né degi. Þetta gengur samt oftast yfir á nokkrum vikum eða mánuðum.

Það er fleira en aldur barns sem taka þarf tillit til þegar rætt er um sérherbergi. Persónubundnir þættir geta haft þau áhrif að mælt er sérstaklega með að barn sofi einsamalt. Til dæmis geta sum börn verið ofurviðkvæm fyrir utanaðkomandi áreiti, þannig að minnstu hljóð eða jafnvel nærvera foreldra trufli svefn þeirra. Einnig getur verið að foreldrar sofi illa í návist barnsins og finnist til dæmis óþægilegt þegar barnið hreyfir sig í svefni. Einnig getur verið gott að láta barn sofa í sérherbergi ef það er mjög fjörugt og á það til að fara að leika ef það sér foreldra sína er það rumskar um nætur.

5-9 mánaða gömul börn þurfa venjulega engan undirbúning fyrir að flytja í sérherbergi annan en að hafa sömu hlutina í kringum sig og það er vant, svo sem sængina og bangsann sinn. Hjá eldri börnum er líka best að gera slíkt hið sama, en einnig er gott að barnið hafi leikið sér í herberginu og fengið að kynnast því í nokkra daga áður en það er látið sofa þar.

Ef fjölskyldan flytur í nýtt húsnæði er gott að barnaherbergið sé tilbúið þegar flutt er inn þannig að breytingar hjá barninu verði sem minnstar; þannig getur það flutt beint úr gamla herberginu sínu í það nýja í stað þess að sofa á mörgum mismunandi stöðum áður en nýja herbergið er tilbúið.

Ef venja á barnið á sérherbergi í fyrsta skipti samhliða flutningum þá er gott að annað foreldrið sofi inni hjá barninu fyrstu næturnar meðan barnið er að aðlagast nýju heimili. Ekki er ráðlagt að foreldrið sofi uppi í rúmi hjá barninu, heldur eingöngu inni í herberginu. Þannig aðlagast barnið rólega og finnur öryggi í nýju herbergi.

Frekara lesefni á Vísindavefnum og mynd

• Af hverju ganga sumir í svefni? eftir Heiðu Maríu Sigurðardóttur.
• Breytist svefnþörf með aldri fólks? eftir Magnús Jóhannsson.
• Hvað er martröð og hvað orsakar hana? eftir Kristófer Þorleifsson.
• Hvernig er best að svæfa börn? eftir Örnu Skúladóttur.
• Myndin er af síðunni Image:Baby sleeping.jpg. Wikimedia Commons.

• Arna Skúladóttir. Draumaland: Svefn og svefnvenjur barna frá fæðingu til tveggja ára aldurs.
   
• T. Berry Brazelton. Touchpoints: Guide to the first years of life (einnig til um börn 3-6 ára).
   
• Helen Dorman og Clive Dorman. The Social Toddler: Promoting positive behaviour.
   
• Lynne Murray og Liz Andrews. The Social Baby: Understanding babies´ communication from birth.

Einstök börn

Í félaginu er leitast við að aðstoða þá foreldra, sem litlar upplýsingar hafa um sjúkdóm barna sinna, með hjálp Internetsins og með samstarfi við foreldrafélög í öðrum löndum.  Einnig styrkir félagið tvær fjölskyldur í félaginu árlega til farar á fjölskylduráðstefnur erlendra foreldrafélaga

Kanntu ? - Endurlífgun

Ekki kyngja tyggjói

„Ekki kyngja tyggjóinu – það á að vera í munni en ekki í maga!“ Líklega hafa flestir heyrt eitthvað þessu líkt þegar þeir fengu tyggjó í fyrsta skipti. Ekki eru útskýringarnar sem fylgja þessari áminningu endilega samhljóða, stundum fylgir sögunni að það taki tyggjóið langan tíma að komast í gegnum meltingarveginn, jafnvel nokkur ár, stundum er börnum sagt að það geti stíflað meltingarveginn, þau geti fengið garnaflækju og svo framvegis. Og stundum er skýring þeirra eldri og reyndari á því hvers vegna ekki megi gleypa tyggjó einfaldlega „af því bara, það er ekki gott fyrir þig“.

Staðreyndin er hins vegar sú að við berum engan sérstakan skaða af því að renna tyggjóinu niður, líkaminn bregst við því á sama hátt og öðru sem við kyngjum en getum ekki melt – hann skilar því út í nokkurn veginn óbreyttri mynd.
 

Þó að hver tyggjóframleiðandi hafi sína sérstöku uppskrift er allt tyggigúmmí að grunninum til úr náttúrulegu eða tilbúnu gúmmíi sem gefur því seigluna og teygjanleikann sem menn sækjast eftir. Auk þess er í tyggjóinu einhvers konar mýkingarefni, til dæmis jurtaolíu, sykur eða sætuefni, önnur bragðefni og litarefni. Þessi efni leysast upp í munninum á meðan við tyggjum tyggjóið. Gúmmíið sjálft leysist hins vegar ekki upp, hvorki í munni né í meltingarvegi. Ef því er kyngt fer það sína leið gegnum meltingarveginn og skilar sér út með hægðum á nokkrum dögum eins og annar ómeltanlegur úrgangur.

Þess vegna er ekki óhollt að kyngja tyggjói þar sem það gerir okkur ekkert mein. Hins vegar nýtir líkaminn það ekki á neinn hátt og því er alveg eins gott að tyggjóið endi í ruslinu eins og gert er ráð fyrir, frekar en að við kyngjum því og það fari síðan sína leið með hægðum.

Lesa má meira um tyggjó í svari Elínar Carstensdóttur við spurningunni Hvernig var fyrsta tyggjóið og hver fann það upp? og um ferð fæðu í gegnum meltingarveginn og hlutverk hinna ýmsu líffæra í því ferli í svari Þuríðar Þorbjarnardóttur við spurningunni Hvernig starfa líffæri meltingakerfisins saman og hvaða efnaskipti fara þar fram?
 

Loftmengun

Loftmengun er mikið vandamál í Mið-Evrópu og Vestur-Evrópu – en jafnvel enn meira vandamál í Suður-Evrópu.

Í rafhlöðum eru hættuleg kemísk efni og málmar sem erfitt er að farga með öruggum hætti. Notaðu endurhlaðanlegar rafhlöður þegar þú getur, eða það sem er enn betra: spennubreyti og tengingu við rafkerfið í stað rafhlöðu þar sem það er hægt. Forðast ber að nota rafhlöður sem innihalda málminn kadmíum, sem getur skaðað taugakerfið, og nikkel sem getur valdið ofnæmi ef það sleppur út í umhverfið.

Nokkur góð ráð til að vernda sjálfan sig fyrir áföllum: Lestu innihaldslýsingar alls sem þú kaupir. Þvoðu ný föt fyrir notkun því í þeim getur verið umframmagn af litarefnum eða kemískum efnum sem kunna að valda ofnæmi eða krabbameini. Gættu þess að velja náttúrleg efni þegar þú kaupir til dæmis nýja liti eða teiknipenna.

doktor Leonard Holland

Neysla grænmetis og ávaxta

Þroskaskeið barna

Netið getur verið bæði hollt og hættulegt

04.05.2006

Ameríska sálfræðingafélagið lét nýverið frá sér fréttatilynningu um hvernig internetið getur haft áhrif á börn.  Um 75-90% unglinga í Bandaríkjunum nota netið að staðaldri og samkvæmt nýlegrum rannsóknum, getur það haft bæði jákvæð og neikvæð áhrif á ungt fólk.

Rannsóknirnar sýndu að netið getur ýtt undir hegðun sem snýr að sjálfsmeiðslum hjá sumum en einnig ýtt undir námsárangur og heilbrigðisvitund hjá öðrum.

Tilgangur rannsóknanna var að sýna fram á að netið hefur bæði góðar og slæmar hliðar og samkvæmt sálfræðingafélaginu náðist það takmark.  Rannsóknirnar sem um ræðir könnuðu hvernig unglingar hegða sér á netinu og hvaða áhrif það hafði á þá.  Meðal þess sem var skoðað, var hvernig unglingar sem meiða sjálfa sig með ýmsum hætti nota netið og hvernig unglingar nota netið til að auka námsgetu sína.
 

APA

Downs heilkenni og hjartagallar

Blöðrur geta verið lífshættulegar fyrir smábörn

Mörg tannslys í vatnsrennibrautum

29.8.2002

Hvers vegna verða þessir árekstrar þrátt fyrir að ljósabúnaðurinn sé til staðar? Einfaldlega vegna þess að sumir sundlaugargestir virða ekki ljósin. Mikið hefur verið um símhringingar til Árvekni vegna þessara slysa og eru margir foreldrar reiðir sundlaugarvörðum fyrir að hafa ekki komið í veg fyrir slysið.

Herdís Storgaard
-framkvæmdastjóri Árvekni-

Alvarleg slys vegna kengúruprika

22.8.2002

Í báðum tilfellum voru börnin ekki með hjálm en mikilvægt er að nota t.d. reiðhjólahjálm þegar hoppað er um á prikinu.

Herdís L. Storgaard
- framkvæmdastjóri Árvekni-

Lyklaböndin geta verið varasöm

4.2.2005

Í byrjun vetrar mátti litlu muna að alvarlegt slys yrði þegar að 9 ára stúlka festi sig í leiktæki. Stúlkan var að leika sér í kastala á skólalóð og um hálsinn var hún með nælonband sem í var festur lykill með járnkrók. Þegar að stúlkan stökk úr tækinu hékk hún á bandinu því lykillinn hfi farið í rauf á tækinu og sat þar fastur. Stúlkan barðist um og við það brotnaði krókurinn og hún lostnaði. Skiljanlega varð hún mjög skelkuð en hlaut aðeins minni háttar áverka vegna þess hversu fljótt hún losnaði.

Eftir að Árvekni var tilkynnt um þetta slys var farið að skoða þau bönd sem eru til sölu. Böndin eru mjög mismunandi, sum eru með öryggislæsingu (sjá mynd.- gult). Önnur eru heil eins og bandið sem stúlkan var með um hálsinn þegar að slysið átti sér stað (sjá mynd - blátt). Foreldrum er bent á að kanna böndin sem eru í notkun á heimilinu. Engin ástæða er til að henda þeim, heldur ætti að gera þau örugg með því að klippa þau í sundur og setja franskan rennilás á endana (sjá mynd - rautt).
 

Herdís L. Storgaard
Verkefnastjóri barnaslysavarna Árvekni

Börn eru að festa skófatnað í rúllustigum

10.11.2005

Atvikin sem um ræðir áttu sér stað nú í haust, annars vegar í verslunarmiðstöðinni Smáralind í Kópavogi og hins vegar í Húsgagnahöllinni. Í Smáralind var drengur á leið upp stigann og þegar hann ætlaði að stíga af stiganum klipptist framan af öðru stígvéli hans. Það vildi honum til happs að stígvélin voru vel við vöxt þannig að tærnar sluppu. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem svona gerist og vitað er að nokkur börn hafi skaddast á tám við svipaðar aðstæður.

Verkefnastjóri banaslysavarna

Árlega slasast um 100 börn í innkaupakerrum

16.11.2005

Herdís Storgaard, verkefnisstjóri Árvekni hjá Lýðheilsustöð, Sigrún A. Þorsteinsdóttir, sviðsstjóri slysavarna hjá Slysavarnafélaginu Landsbjörgu, og Hulda Brá Magnadóttir sérfræðingur í heila- og taugaskurðlækningum, kynntu átakið og sögðu frá slysum sem orðið hafa þegar börn detta úr innkaupakörfum.
Á kynningunni kom fram að börn sem slasast vegna falls úr innkaupakerru, gjarnan niður á steypt gólf, meiðast oft mjög illa. Oftar en ekki detta þau á höfuðið, þar sem afleiðingin er alvarlegur höfuðáverki sem jafnvel hefur áhrif á líf barnsins það sem eftir er. En sem betur fer er aðeins um kúlu eða skrámur að ræða í öðrum tilefellum. En með því foreldrar séu mjög vel á verði og noti körfurnar á réttan hátt fyrir börnin má koma í veg fyrir þessi slys. Einnig er mikilvægt að foreldrum bjóðist kerrur með öryggisbeltum í öllum verslunum en fram kom á fundinum að ennþá eru ekki mjög margar verslanir með slíkar kerrur - en vonandi hefur átakið þau áhrif að þar verði bætt úr. Verslanir eiga að geta keypt slík belti hjá þeim aðilum sem selja innkaupakerrur.

fréttatilkynning_innkaupakerrur

Göngum með börnunum í skólann

24.8.2004

Við flesta skóla landsins myndast umferðaröngþveiti á morgnana. Öngþveitinu fylgir hávaða- og útblástursmengun með tilheyrandi óþægindum og einnig umtalsverð slysahætta þegar börnin eru að skjótast á milli bíla.

Lýðheilsustöð

Hvað borða börnin? Könnun á mataræði skólabarna.

Síðastliðinn vetur gekkst Manneldisráð Íslands loks fyrir ítarlegri könnun meðal skólabarna sem var meðal annars ætlað að svara þeirri grundvallarspurningu hvort börnin okkar fái nægilega holla og næringarríka fæðu. Könnunin fór þannig fram að þjálfaðir spyrlar heimsóttu 22 skóla víðs vegar á landinu og tóku viðtöl við nemendur úr 5., 7. og 9. bekkjum grunnskóla, samtals 1166 börn og unglinga.

Þótt þjóðfélaginu verði að sönnu ekki umbylt á svipstundu og einsetinn skóli með skólamáltíðum sé enn framtíðarsýn, er engin ástæða til að láta sér algerlega fallast hendur. Við getum þrátt fyrir þessar aðstæður komið meira til móts við þarfir barna og unglinga. Manneldisráð hefur nýlega stofnað samstarfshóp sem er ætlað að koma með ábendingar og hugmyndir varðandi matarmál nemenda á skólatíma. Skólastjórnendur, foreldrasamtök, menntamálaráðuneyti og fleiri aðilar eiga fulltrúa í hópnum og er ætlunin að kynna tillögur hans á haustmánuðum. Eins hefur Manneldisráð dreift bæklingi meðal allra nemenda í 5., 6. og 7. bekkjum grunnskóla með leiðbeiningum um fæðuval ásamt bréfi til forráðamanna barnanna og leiðbeiningum fyrir bekkjarkennara. Samsvarandi bæklingur fyrir eldri nemendur er í bígerð og verður honum væntanlega dreift á hausti komanda.

Lesheimur - nýtt forrit

Skólaganga 5

Skólaganga 4

Skólabyrjun 3

Skólabyrjun 2

Skólabyrjun 1

Láttu ekki reiðina bitna á saklausum.

Réttlæti er undirstaðan fyrir virðingu og trausti og börn verða að upplifa að foreldrar séu réttlát. Foreldrar þurfa að vera réttlát í boðum og bönnum, í hlutverki sínu sem fyrirmyndir barnanna, réttlát hvort við annað í foreldrahlutverkinu o.s.frv. Það reynir því mikið á þennan þátt í uppeldinu. Það verður þó að segjast að því miður er það oft sem börn upplifa að foreldrar þeirra hegði sér þannig að þeim finnast þeir vera óréttlátir.

Hugo

Þegar börn eiga síst skilið

Hugo

Gefðu barni þínu öryggi

Eitt af því mikilvægasta sem foreldrar þurfa að gefa börnum sínum er öryggi og festa. Sú tilfinning barna að það fólk sem þau treysta mest á sé ávallt til staðar fyrir þau er grundvallaratriði fyrir þau. Þess vegna verða foreldrar að virða þessa þörf fyrir öryggi og forðast að gera það sem getur ógnað henni.
Það er margt sem skeður í lífi barna sem getur valdið óöryggi og sem foreldrar oft hafa ekki stjórn á eða eiga erfitt með að stjórna. T.d. geta dauðsföll í nánasta umhverfi barnsins skapað öryggisleysi, m.a. með hugsunum að þeir sem eftir standa og eru næstir því geti líka dáið og horfið þannig úr lífi þeirra. Skilnaður foreldra skapar oftast mikið öryggisleysi, flutningar geta einnig gert það o.s.frv., o.s.frv...

Foreldrar verða því ávallt að hafa í huga að skapa þau skilyrði fyrir barnið að það finni öryggið í daglegum lífi þess. Stefna að því að daglegt líf sé sem mest í föstum skorðum, gæta þess að hafa reglu á svefn- og matartíma hjá börnum og unglingum, gæta þess að standa við þau orð sem gefin eru um að sækja þau, koma heim á fyrirfram ákveðnum tímum. Það getur líka verið mikilvægt að hafa einhverja reglu á því sem gerist yfir vikuna t.d. (á mánudögum er ...), mánuðina og árið (t.d. á páskadagsmorgun er venjan að ...).
Fyrst og fremst er þó mikilvægast fyrir foreldra að láta börnin finna að þau séu elskuð sama hvað á gengur, ekki síst þegar hegðun þeirra er foreldrum erfið. Þá getur það skipt sköpum fyrir barnið að finna til öryggis og að þó að foreldrar þess séu ósátt við það sem það gerði þá sé því ekki "hafnað" og að það sé áfram hluti af fjölskyldunni.

Hugo

Börn og tölvufíkn.

Eitt af þeim vandamálum hjá sumum börnum og foreldrum sem ég hef kynnst undanfarin ár sem sálfræðingur er það sem nú er kallað tölvufíkn. Mörg börn eru sífellt lengur og lengur fyrir framan tölvuna og foreldrar eiga oft erfitt með að draga þau frá henni. Margir foreldrar þekkja það að þegar verið er að kalla á börnin til að borða, koma að læra, koma í háttinn, fara með foreldrum í heimsóknir o.s.frv. að heyra æ oftar setninguna: “ Bíddu”, “Ekki strax”, “Rétt bráðum”, “ég kemst ekki núna”, “á eftir” ef foreldrarnir fá þá á annað borð svör frá börnunum.

Það er mikilvægt fyrir alla foreldra að setja börnum sínum mörk varðandi tölvunotkun, hvort sem þau eiga í vanda með þetta eða ekki. Þeir foreldrar sem byrja snemma (helst á leikskólaaldri) að setja reglur um tölvunotkun á heimilinu kenna börnum sínum að þetta er eitthvað sem þarf að gæta sín á. Flestir foreldrar ungra barna hafa tekið upp sérstakan nammidag og eru þá að kenna börnum sínum að sælgæti sé best í smáskömmtum. Eins geta foreldrar gert með “tölvutíma”.  Foreldrar geta líka “kennt” barninu að nota tölvuna á “betri” hátt. Það eru til mörg þroskandi tölvuforrit og námsforrit sem eru skemmtileg fyrir börnin. Skólavörubúðin hefur t.d. í mörg ár verið með fjölbreytt úrval náms- og leikjaforrita sem eru þroskandi og örvandi fyrir börnin. Það eru líka margir spennandi vefir í gangi eins og skólavefurinn o.fl.. Einnig er mikilvægt að foreldrar séu með börnunum í mörgu af því sem þau gera í tölvunni til að skilja þennan heim barnanna og vera þátttakendur þar sem annars staðar.

Hugo

Eldavélin er hættulegasta tæki heimilisins !

Vissir þú?